Triều Lê Trung hưng là vương triều tồn tại 256 năm (1533-1789). Đây là giai đoạn quốc gia Đại Việt có sự phát triển tương đối ổn định trên tất cả các phương diện của đời sống xã hội do cuộc chiến tranh giữa hai vương triều Lê - Mạc và cục diện phân chia Đàng Trong - Đàng Ngoài kết thúc.
Triều Lê Trung hưng, còn gọi là triều Lê - Trịnh (1533-1789) là vương triều tạo lập được chế độ khuyến học bằng tinh thần rất phong phú và đa dạng.
Đó là khi triều Trần đang ở thời kỳ cường thịnh sau những chiến công chống Nguyên Mông. Đó là thời đại mà hào khí Đông A vẫn còn cuộn chảy trong từng mái đình, bến nước. Người dân Đại Việt vừa đi qua binh lửa nên càng hiểu giá trị của hiền tài. Triều đình trọng người học, mở khoa thi, dựng Quốc tử giám, khuyến khích sĩ tử khắp nơi đèn sách. Nhưng vùng Nghệ Tĩnh khi ấy vẫn còn xa kinh thành, đất rộng mà người thưa, học hành chưa thật phát triển như miền Bắc.Chính trong hoàn cảnh ấy, Đặng Bá Tĩnh xuất hiện như một ngọn đèn đầu tiên thắp lên chí học cho cả vùng đất.
Nằm giữa lòng Thủ đô Hà Nội náo nhiệt, Văn Miếu - Quốc Tử Giám là quần thể di tích lịch sử - văn hóa đặc biệt, không chỉ thu hút du khách bởi vẻ đẹp cổ kính, trang nghiêm mà còn bởi giá trị lịch sử to lớn. Từ ngôi trường đại học đầu tiên của Việt Nam, nơi đào tạo nhiều nhân tài cho đất nước qua hàng thế kỷ, ngày nay, Văn Miếu - Quốc Tử Giám trở thành không gian văn hóa sáng tạo hấp dẫn.
Nổi tiếng thông minh từ khi còn nhỏ tuổi, lớn lên hai lần đỗ tiến sĩ, đề danh bảng vàng, đó chính là Bảng nhãn Trịnh Thiết Trường, người làng Si, nay là thôn Đắc Trí, xã Định Hòa.
Trong bài viết trước về chân dung của ngài Đặng Phúc Mãn, chúng tôi có nhắc đến con trai ông là Đặng Nghiêm. Đó chính là vị nho sĩ họ Đặng đầu tiên trong lịch sử khoa bảng ở Việt Nam. Có những con người bước ra từ buổi đầu còn mờ sương của quốc gia Đại Việt, để lại dấu ấn không phải bằng gươm giáo hay ngai vàng, mà bằng ánh sáng của trí tuệ và nhân cách. Đặng Nghiêm là một người như thế.
Giữa vùng quê Bình Trù (xã Cao Đại cũ), nay là xã Vĩnh Thành, Đền thờ Tiến sĩ Nho học - Danh nhân văn hóa Tô Thế Huy từ lâu đã trở thành điểm tựa văn hóa, tâm linh và là nơi nhắc nhớ các thế hệ con cháu về truyền thống hiếu học, trọng đạo lý của cha ông. Không chỉ là công trình tri ân một bậc đại khoa thời phong kiến, ngôi đền còn là biểu tượng của sự đoàn kết cộng đồng, của tinh thần gìn giữ cội nguồn văn hóa quê hương.
Triều Mạc (1527-1592) là một trong những vương triều có nhiều đóng góp vào sự phát triển của nền văn hóa dân tộc. Trong hoạt động khuyến học, vương triều Mạc đã tạo ra những thành tựu lớn, góp phần làm phong phú cho hoạt động khuyến học của người Việt Nam.
Nhân kỷ niệm 704 năm ngày mất Nhà sử học Lê Văn Hưu (23/3 năm Nhâm Tuất 1322 - 23/3 năm Bính Ngọ 2026), sáng 8/5, tại Đền thờ Lê Văn Hưu, UBND xã Thiệu Trung long trọng tổ chức Lễ hội Đền thờ Lê Văn Hưu năm 2026.
Khác với thời Lý - Trần, ở thời Lê sơ do Nho giáo chiếm vị trí độc tôn trong đời sống xã hội nên giáo dục khoa cử được coi trọng, trong đó có hoạt động khuyến học bằng tinh thần.
Vùng đất Cổ Định xưa (nay là xã Tân Ninh) không chỉ là vùng đất giàu truyền thống văn hóa mà còn gắn liền với tên tuổi Luật Quốc công Lê Thân - nhân vật lịch sử tiêu biểu có nhiều đóng góp cho đất nước trong thời kỳ phong kiến.
Trong các làng khoa bảng của nước ta, hiếm nơi nào được dân gian ưu ái gắn với lời khen 'không học cũng hay' như làng Dọc.
Nếu bảng vàng ghi danh người đỗ đạt. Thì sử sách, người đời lại nhìn vào cống hiến của các nhà khoa bảng cho vương triều và sự phát triển của quê hương, đất nước để nhắc nhớ, tri ân.
Để có một xứ Thanh - đất học thì từ trong mỗi gia đình, làng quê, việc học luôn được coi trọng, trở thành niềm tự hào. Cho đến ngày nay, có những làng quê ở Thanh Hóa, chỉ nhắc đến tên thôi, người đời đã cảm mến bởi tinh thần hiếu học và sự đỗ đạt.
Ngày 14/4, tại phường Từ Sơn, đồng chí Mai Sơn, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Bắc Ninh làm việc với Hội đồng khoa học của Quỹ Văn hiến Việt Nam về việc đề xuất xây dựng Quy hoạch, phát triển Đền Đô và đô thị Từ Sơn trở thành trung tâm văn hóa du lịch tâm linh, góp phần bảo tồn và tôn vinh di sản liên quan đến vương triều Lý.
Nếu như Tiến sĩ Nguyễn Ý là người đầu tiên được khắc tên trên bia đề danh tại Văn miếu Huế, thì Tiến sĩ Dương Thiệu Tường lại là người cuối cùng có tên trên tấm bia khoa bảng của triều Nguyễn.
Nằm yên bình bên bờ sông nhà Lê, làng Kẻ Rỵ (tên chữ là Phủ Lý, thuộc xã Thiệu Trung) không chỉ được biết đến là một ngôi làng Việt cổ với phong cảnh hữu tình, mà còn là vùng đất học với nhiều hiền tài góp công cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước, trong đó có nhà sử học Lê Văn Hưu - tác giả Đại Việt sử ký - bộ quốc sử đầu tiên của nước ta.
Ngày 28-3, tại Di tích Quốc gia đặc biệt Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám phối hợp với Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam và Ban liên lạc họ Mạc tại Hà Nội tổ chức Lễ kỷ niệm 680 năm ngày mất Trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi (1346–2026).
Sáng 28/3, tại Di tích Quốc gia đặc biệt Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám phối hợp với Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam và Ban liên lạc họ Mạc tại Hà Nội tổ chức Lễ kỷ niệm 680 năm ngày mất Trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi (1346–2026).
Triều Lý (1009 -1125) và triều Trần (1225-1400) là hai triều đại phát triển rực rỡ trong nền văn hóa nước nhà. Đóng góp vào thành tựu chung đó, không thể không nhắc đến vai trò của nền giáo dục khoa cử Nho học mà nhân tố chính cần đề cập là hoạt động khuyến học bằng vật chất ở thời kỳ này.
Triều Lý (1009-1225) là triều đại mở ra nền giáo dục khoa cử Nho học cho đất nước. Trong bước đi ban đầu của nền giáo dục khoa cử Nho học ấy, triều Lý rất quan tâm đến vấn đề khuyến học, đặc biệt là khuyến học bằng tinh thần.
Lễ kỷ niệm 680 năm ngày mất của Trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi sẽ được tổ chức tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám ngày 28/3.
Đỗ đầu khoa thi Kỷ Mùi (1919) tại Huế - kỳ thi cuối cùng của triều Nguyễn, Nguyễn Phong Dy trở thành vị Đình nguyên Tiến sĩ cuối cùng, khép lại hành trình hơn 8 thế kỷ Nho học.
Thời phong kiến, đất Kinh Bắc có 4 dòng họ nổi tiếng truyền thống khoa bảng được vua ban chữ vàng phong là tứ lệnh tộc. Trong đó họ Ngô làng Vọng Nguyệt (xã Tam Giang) là dòng họ 'ngũ đại liên trúng' - 5 đời liên tiếp đỗ đại khoa (tiến sĩ). Nhà sử học Phan Huy Chú (1782-1840) từng thốt lên: 'Họ Ngô lệnh tộc làng Vọng Nguyệt kể từ cụ Ngô Ngọc đỗ chính bảng thời Hồng Đức, cả thảy có 5 đời đỗ tiến sĩ thực là hiếm có xưa nay'.
Giữa những biến động lịch sử nửa sau thế kỷ 19, khi triều Nguyễn suy yếu và các phong trào yêu nước bị đàn áp, cha con nhà khoa bảng Hoàng Hữu Xứng - Hoàng Hữu Bính vẫn giữ vững tinh thần học vấn và khí tiết sĩ phu.
Ngay từ thời phong kiến, vùng đất Triệu Lộc đã ghi dấu trong lịch sử với nhiều tên tuổi nổi bật như Hoàng Khắc Thận - Tiến sĩ khoa thi năm 1529 ở Đại Lộc, hay các Hương cống Ngọ Doãn Toàn, Kiều Nguyên Thực của Tiến Lộc. Nơi đây còn là mảnh đất cổ, lưu dấu nhiều chứng tích văn hóa -lịch sử quốc gia đặc biệt quan trọng. Trong đó, có ngôi chùa cổ Báo Ân Tháp Tự - hay còn gọi là chùa Tháp Sơn là một dấu ấn cổ kính tiêu biểu tượng trưng cho sức sống mới trên quê hương Triệu Lộc.
Từ bao đời nay, Vị Hoàng - vùng đất nằm bên dòng sông Đào thơ mộng của tỉnh Ninh Bình vẫn được biết đến như cái nôi của truyền thống hiếu học và khoa bảng. Trên đất cổ Vị Hoàng, hiếu học vẫn luôn là dòng mạch chảy bền bỉ, kết nối quá khứ với tương lai, góp phần xây dựng xã hội giàu đẹp, văn minh.
Mặc dù là vùng đất chiêm trũng, cuộc sống vô cùng khó khăn nhưng làng Dọ lại nổi tiếng khắp xứ Đông xưa với tên tuổi 10 vị đại khoa.
Sáng 26/2 (tức ngày 10 tháng Giêng năm Bính Ngọ), Đảng ủy - HĐND - UBND - Ủy ban MTTQ xã Nam Hồng tổ chức Lễ khai bút Xuân Bính Ngọ 2026 tại Di tích Lịch sử Văn hóa quốc gia Đền thờ Nguyễn Hiền (thôn Dương A, xã Nam Hồng). Dự buổi lễ có đại diện lãnh đạo xã, Ban Quản lý di tích, các cụ cao niên, lãnh đạo các nhà trường cùng đông đảo cán bộ, giáo viên, học sinh trên địa bàn.
Trên thế giới ở một số quốc gia cũng dựng bia đề danh những người đỗ đạt nhưng chỉ có bia tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám (Hà Nội) ngoài tên các vị tân khoa còn có bài ký ghi lịch sử khoa thi, triết lý về nền giáo dục, đào tạo, sử dụng nhân tài của các triều đại, đặc biệt là 'lời răn', nhắc nhở những kẻ đỗ đạt, chuẩn bị bước chân vào chốn quan trường về sứ mệnh phụng sự xã tắc.
Sau gần bốn thập niên đổi mới, Việt Nam không còn ở điểm xuất phát của một nền kinh tế thiếu thốn mà đang đứng trước ngưỡng cửa của một kỷ nguyên phát triển mới – kỷ nguyên vươn mình mạnh mẽ và khẳng định vị thế quốc gia.
Chiều 6.2, Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám đã khai mạc trưng bày chuyên đề 'Sử đá lưu danh', khái quát diện mạo nền giáo dục khoa cử Nho học Việt Nam qua hệ thống bia Đề danh Tiến sĩ.
82 bia tiến sĩ tại Văn Miếu-Quốc Tử Giám (Hà Nội) là những trang sử bằng đá của cha ông ta để lại. Với trưng bày 'Sử đá lưu danh', những tấm bia đá mới thật sự 'đối thoại' với công chúng.
Từ án tử hình chủ khảo đến việc đày biệt xứ con trai đại thần, 5 vụ bê bối khoa cử này cho thấy sự nghiêm khắc của luật pháp Việt Nam xưa.
Ở khắp các vùng, miền trên 'đất học' xứ Thanh, đi đến đâu chúng ta cũng gặp những gia đình, dòng họ hiếu học, hết lòng chăm lo cho sự học của con em mình. Dòng họ Hàn ở thôn Bái Môn, xã Quảng Ngọc là một dòng họ như thế.
82 bia Tiến sĩ được đặt tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám từ lâu đã được xem là một trong những di sản văn hóa vô giá - những trang sử bằng đá của cha ông ta để lại. 82 bia đá tương ứng với 82 khoa thi là những bản tài liệu gốc duy nhất hiện còn ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám (Hà Nội).
Ngày 23/1, Đại sứ Pháp tại Việt Nam Olivier Brochet diện áo dài truyền thống, đến tham quan Văn Miếu – Quốc Tử Giám, trực tiếp trải nghiệm viết thư pháp, đánh trống Sấm và dâng hương tưởng niệm Nhà giáo Chu Văn An.
Sáng 16/1 (tức ngày 28/11 năm Ất Tỵ), tại Quảng trường Khu di tích Quốc gia đặc biệt Đền thờ Danh nhân văn hóa Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm, xã Nguyễn Bỉnh Khiêm long trọng tổ chức Lễ hội Đền Trạng Trình - Kỷ niệm 440 năm Ngày mất của Danh nhân văn hóa Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm (1585–2026).
Sáng 16/1 (tức ngày 28/11 năm Ất Tỵ), tại Quảng trường Khu di tích Quốc gia đặc biệt Đền thờ Danh nhân văn hóa Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm, xã Nguyễn Bỉnh Khiêm (Hải Phòng) trang trọng tổ chức Lễ hội Đền Trạng Trình-Kỷ niệm 440 năm Ngày mất của Danh nhân văn hóa Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm (1585-2026).
HNN - Cùng với Thanh Lương, La Chử (phường Kim Trà) nổi danh là đất học thời Triều Nguyễn của huyện Hương Trà xưa vì số người đỗ đạt đông và những chuyện liên quan học hành, thi cử.
Trong quá trình kiểm kê di tích tại thôn Thái Hòa, xã Can Lộc, cán bộ Bảo tàng Hà Tĩnh phát hiện 2 đạo sắc phong quý giá có niên đại cuối thế kỷ XVII, đầu thế kỷ XVIII.
Trịnh Cảnh Thụy (1560-1617), vốn là một quan võ, sau đó chuyển sang đèn sách và thi cử trở thành một trong những danh nhân khoa bảng tiêu biểu của dòng họ Trịnh trên đất xứ Thanh.