Hội nghị Quốc tế về Biển Đông lần thứ 5 được tổ chức tại Hà Nội trong hai ngày 11,12.11 với sự tham dự của hơn 200 học giả, lãnh đạo đến từ các quốc gia. Hội nghị diễn ra trong bối cảnh các nước ASEAN đang xúc tiến việc thành lập cộng đồng chung vào năm 2015, đồng thời ASEAN và Trung Quốc bắt đầu đàm phán việc xây dựng Bộ Quy tắc ứng xử chung trên Biển Đông (COC). Trong khuôn khổ Hội nghị, một số học giả đã có cuộc trao đổi ngắn với các phóng viên về tình hình gần đây diễn ra ở vùng biển có nhiều tranh chấp này.

Các vị đánh giá như thế nào về tình hình trên Biển Đông thời gian gần đây?

Tiến sĩ Clive Symmons

Tiến sĩ Termsak (Trung tâm nghiên cứu ASEAN): Gần đây, Trung Quốc có nhiều động thái tích cực đối với các nước ASEAN, việc Trung Quốc đưa ra Hiệp định Tự do Thương mại với ASEAN là một trong những động thái đó. Giữa ASEAN và Trung Quốc còn có nhiều vấn đề khác ngoài ngoài bộ nguyên tắc ứng xử trên Biển Đông COC đang được nghiên cứu.

Tiến sĩ Ralf Emmers (Trường nghiên cứu quốc tế S.Rajaratnam): Có thể đánh giá, năm 2013 là năm hòa bình, ổn định ở Biển Đông. Lãnh đạo Trung Quốc cũng có những động thái tích cực trong đó có những tham vấn đa phương về COC.

Tiến sĩ Li Jianwei (Viện nghiên cứu Nam Hải – Trung Quốc): Năm 2013, có hai chuyến thăm cấp cao quan trọng, một của Chủ tịch nước Việt Nam Trương Tấn Sang thăm Trung Quốc và Thủ tướng Trung Quốc Lý Khắc Cường sang năm Việt Nam. Trong hai chuyến thăm cấp cao này, cả hai bên đã có những nỗ lực để giải quyết các vấn đề về Biển Đông.

Dù đã có Công ước quốc tế 1982 của Liên Hợp quốc, Tuyên bố về cách ứng xử giữa các bên DOC nhưng thực tế thời gian gần đây vẫn xảy ra những vụ việc liên quan đến ngư dân xảy ra trên vùng biển tranh chấp, chúng ta nên có những biện pháp pháp lý cụ thể để ràng buộc đối với Trung Quốc hay không ?

Tiến sĩ Clive Symmons (Đại học Trinity – Ireland): Theo tôi, Trung Quốc đưa ra yêu sách quyền lịch sử là rất mập mờ nếu như xem xét trên góc độ quốc tế. Ban đầu, yêu sách quyền lịch sử này chỉ trên lĩnh vực đánh cá, sau đó lại thêm yêu sách quyền lịch sử đối với phạm vi bán kính 200 dặm quanh đảo Trường Sa. Điều này có ảnh hưởng rất tiêu cực tới việc giải quyết tranh chấp.

Tiến sĩ Termsak: Trung Quốc là nước lớn trong khi các nước ASEAN là các nước nhỏ nên chủ trương của các nước ASEAN là giải quyết tranh chấp trên cơ sở luật pháp. Các nước ASEAN nên kêu gọi Trung Quốc tuân thủ luật pháp, nhất là công ước luật biển 1982 của Liên Hợp Quốc đồng thời kêu gọi Trung Quốc có trách nhiệm trong việc thực thi luật pháp quốc tế.

Tiến sĩ Ralf Emmers: Trong các cuộc thảo luận ngoại giao, những vấn đề đưa ra thường chung chung, các chi tiết đang bị bỏ qua. Ngôn từ ngoại giao trong việc giải quyết tranh chấp vẫn còn mập mờ, chưa có các biện pháp cụ thể. Chúng ta cần cụ thể hóa để tránh việc biến các tranh chấp đánh bắt cá, tránh đẩy các vấn đề đánh bắt cá thành vấn đề ngoại giao. Trong các vấn đề này, DOC rất quan trọng và cần phải thúc đẩy việc thực hiện nó.

Tiến sĩ Li Jianwei

Tiến sĩ Li Jianwei: Hòa bình, ổn định trong khu vực là rất quan trọng. Tuân thủ luật pháp cũng góp phần quan trọng duy trì hòa bình ổn định. Muốn thế, các bên phải cụ thể hóa, phải ngồi lại đàm phán với nhau. Giữa Trung Quốc và Việt Nam cũng đã đàm phán vấn đề này thông qua điện đàm.

Tiến sĩ Li WJiawei: Hòa bình và ổn định rất quan trọng. Tuân thủ luật pháp thì quan trọng với hòa bình, ổn định. Đồng ý phải cụ thể hóa. Ngồi lại đàm phán với nhau. TQ và VN đã có những đàm phán về vấn đề này thông qua điện đàm.

Trong bài tham luận của TS Đặng Đình Quý có nhận định, tình hình Biển Đông gần đây phức tạp hơn. Nhân tố nào khiến cho Biển Đông trở nên phức tạp hơn như vậy?

Tiến sĩ Ralf Emmers: Trong thời gian qua, chúng ta nhìn thấy hai tiến triển tích cực. Thức nhất là việc Trung Quốc đồng ý tham vấn COC vào hồi đầu năm dù trước đó quan điểm của Trung Quốc rất cứng rắn.Tháng 9 năm nay, đàm phán COC lần đầu đã diễn ra tại Hải Nam – Trung Quốc. Dù không hy vọng việc này sẽ được thúc đẩy nhanh nhưng đây là một tín hiệu tốt. Thứ hai, khai thác chung đã được đề cập trong các chuyến thăm của Thủ tướng Trung Quốc đến các nước ASEAN.

Tiến sĩ Termsak: Khó khăn lớn nhất của COC là cách tiếp cận của các bên khác nhau. Quan điểm của ASEAN là DOC không đủ, cần phải có một bộ quy tắc ứng xử mạng hơn. Trung Quốc lại cho rằng, chưa thực hiện hết DOC và cần phải tiếp tục thực hiện DOC.

Về mặt tích cực, Trung Quốc đồng ý tham gia nhóm tham vấn COC họp 4 lần mỗi năm. Có điều, các quan chức tham gia nhóm này đều là quan chức bậc trung, không có tác động nhiều đến việc quyết định chính sách.

Làm thế nào để ASEAN có thể thay đổi quan điểm của Trung Quốc về COC ? Việc Mỹ tham gia vào Biển Đông có tác động như thế nào ?

Tiến sĩ Termsak (phải) và Tiến sĩ Ralf Emmers.

Tiến sĩ Termsak: ASEAN không phải là một bên tranh chấp nên không thể trực tiếp đàm phán với Trung Quốc. Trung Quốc cũng muốn đàm phán trực tiếp với các nước liên quan.

Tiến sĩ Ralf Emmers: Quan điểm của Mỹ rất rõ ràng là họ trung lập, không đứng về bên nào. Họ tôn trọng quyền tự do hàng hải và họ sẽ không để các hoạt động vi phạm tự do hàng hải xảy ra.

Tiến sĩ Li Jianwei: Trung Quốc muốn giải quyết trực tiếp với các bên liên quan, nếu vấn đề song phương thì giải quyết song phương, vấn đề đa phương thì giải quyết đa phương.

Tiến sĩ Vũ Hải Đăng có ý tưởng công viên hòa bình trên biển ở Trường Sa, quan điểm của các vị thế nào ?

Tiến sĩ Termsak: Ý tưởng này giống với ý tưởng của Đài Loan. Đây là vấn đề phức tạp nên mọi ý tưởng mới đều được hoan nghênh.

Tiến sĩ Clive Symmons: Trước đây, Úc đã có công viên kiểu này. Tuy nhiên, ở trường hợp của Úc không có các bên liên quan. Trong trường hợp tranh chấp ở Biển Đông, ý tưởng này rất khó vì cần sự thỏa thuận đa phương của các bên liên quan để thiết lập chế độ cho công viên biển đó.

Tuấn Ngọc (ghi)