Mọi thứ về Sufjan Stevens đều có vẻ lạ lùng và phức tạp như chính âm nhạc của anh. Sinh và lớn lên ở Michigan, tuổi thơ của Stevens là một chuỗi những lần chuyển nhà, chuyển cả niềm tin tín ngưỡng (cha mẹ anh từng tham gia vào nhiều cộng đồng tôn giáo thiểu số khác nhau), cả những chế độ ăn kiêng kỳ dị và không thể không nhắc đến cái tên có nguồn gốc Ả-Rập (tương tự trường hợp của Davendra Banhard) mà chính cha mẹ anh về sau cũng phải thừa nhận là một quyết định “điên rồ”. Tuy nhiên, Stevens đã từ chối đổi tên khi có cơ hội, bởi dù không phản ánh đúng nguồn gốc tổ tiên, Sufjan là một phần con người anh, góp phần định nghĩa về anh và điều đó với Stevens mới là quan trọng nhất. Cái tên lạ không đủ để người nghệ sĩ tách mình ra khỏi nghệ sĩ đồng trang lứa, chơi cùng một thể loại nhạc, khi cái họ cần chính là bản sắc – điều Sufjan Stevens xem ra chưa bao giờ thiếu. Thậm chí, ở anh, để định nghĩa thứ âm nhạc (nói riêng và nghệ thuật nói chung) mà anh đang đeo đuổi cũng không dễ dàng.

Mọi thứ về Sufjan Stevens đều có vẻ lạ lùng và phức tạp như chính âm nhạc của anh. Sinh và lớn lên ở Michigan, tuổi thơ của Stevens là một chuỗi những lần chuyển nhà, chuyển cả niềm tin tín ngưỡng (cha mẹ anh từng tham gia vào nhiều cộng đồng tôn giáo thiểu số khác nhau), cả những chế độ ăn kiêng kỳ dị và không thể không nhắc đến cái tên có nguồn gốc Ả-Rập (tương tự trường hợp của Davendra Banhard) mà chính cha mẹ anh về sau cũng phải thừa nhận là một quyết định “điên rồ”. Tuy nhiên, Stevens đã từ chối đổi tên khi có cơ hội, bởi dù không phản ánh đúng nguồn gốc tổ tiên, Sufjan là một phần con người anh, góp phần định nghĩa về anh và điều đó với Stevens mới là quan trọng nhất. Cái tên lạ không đủ để người nghệ sĩ tách mình ra khỏi nghệ sĩ đồng trang lứa, chơi cùng một thể loại nhạc, khi cái họ cần chính là bản sắc – điều Sufjan Stevens xem ra chưa bao giờ thiếu. Thậm chí, ở anh, để định nghĩa thứ âm nhạc (nói riêng và nghệ thuật nói chung) mà anh đang đeo đuổi cũng không dễ dàng.

Nhạc của Stevens hội tụ và tổng hòa nhiều thái cực, có thể nhận thấy qua sự thay đổi từ hết phong cách này sang phong cách khác, liên tục đến đột ngột qua từng album. Khi thử nghiệm với nhiều thể loại, trở ngại lớn nhất chính là bản thân người nghệ sĩ, bởi họ không thường vượt qua thành công (thậm chí khi còn hãy tương đối) với một thể loại đã hình thành phong cách và thói quen sáng tạo của mình trong quá khứ. Với Sufjan Stevens, những thay đổi dường như chóng vánh, thậm chí khó tin, lại là một phần cá tính của riêng anh.

Stevens tự học guitar lúc mới vào đại học, chơi trong ban nhạc sinh viên Marzuki (đặt theo tên người anh trai). Thất vọng vì không tìm được hợp đồng ghi âm, các thành viên Marzuki quyết định chia tay và kéo theo một quãng thời gian thất vọng, chán nản khiến anh gần như quay lưng với âm nhạc, cũng đồng nghĩa từ bỏ ước mơ nghệ thuật của mình. Sufjan Stevens chuyển đến New York, theo học tại New School for Social Research – nơi anh tìm lại được cảm hứng sáng tạo và cho ra đời Enjoy Your Rabbit – một thử nghiệm nhạc điện tử pha psychedelic ấn tượng. Khả năng chơi nhiều nhạc cụ cùng sự biến hóa tiết tấu qua từng tác phẩm là một thế mạnh giúp Stevens chuyển từ các hợp âm guitar/banjo chậm rãi mang hơi hướng indie folk-rock khi còn ở đại học sang các âm thanh của synthesizer, chuông gió, organ và trống điện tử hoàn toàn tự nhiên.

Year Of The Rat – Sufjan Stevens

Sau cuộc dạo chơi chóng vánh với electronica, Stevens cho ra đời Michigan, concept album đầu tiên trong dự án Fifty States Project của mình. Album là tập hợp các bài hát về quê hương Michigan – mảnh đất cằn cỗi với các khu nhà máy bỏ hoang và các cỗ máy công nghiệp nằm im lặng như một bản án lặng lẽ của nền kinh tế kiệt quệ dành cho những công nhân vừa mất việc. Tuy nhiên, vẻ đẹp của album nằm ở tinh thần lạc quan và sự kết hợp của các khúc thức phức tạp pha trộn giữa folk, rock và bluegrass.

Sau Michigan, Seven Swans là một bước đệm mang màu sắc tôn giáo trước khi album thứ 2 trong dự án đồ sộ Fifty States được phát hành.Illinoise (chơi chữ thành phố Illinois và noise) ra đời năm 2005 chứng minh ý định nghiêm túc của Stevens về việc theo đuổi dự án các concept album mang tên các tiểu bang (tuy anh từng thừa nhận rằng khả năng hoàn thành tất cả 50 album là rất khó xảy ra). Album trải qua nhiều lần thay đổi artwork vì những trục trặc phát sinh khi sử dụng hình ảnh Superman (sau đó được thay bằng các quả bóng bay).

Điều này không ngăn cản thành công về mặt thương mai cũng như các đánh giá tích cực của giới phê bình dành cho Illinoise. Single Chicago và chính bản thân album lần đầu tiên giúp Stevens có mặt trong Billboard 200 và đứng đầu bảng Billboard Top Heatseekers. Illinoise tiếp tục khai thác các chủ đề mang tính lịch sửđịa phương và cấu trúc các bài hát đã tương đối được giản lược phần nào so với Michigan tuy vẫn giữ nguyên chất folk-pop/rock trong concept album trước đó.

Sufjan Stevens từng khẳng định anh không muốn gắn liền tôn giáo và nghệ thuật nhưng niềm tin và các chủ đề Thiên Chúa giáo luôn âm thầm tồn tại trong mỗi album và là một trong những cảm hứng sáng tạo của Stevens. Tháng 11/2005, boxset với 5 CD mang tên Songs For Christmas được phát hành với các bài hát riêng lẻ được thu âm vào nhiều thời điểm khác nhau của Stevens với mục đích giúp anh cảm nhận sâu sắc hơn ý nghĩa của Giáng Sinh.

Chicago – Sufjan Stevens

John Wayne Gacy, Jr. – Sufjan Stevens

Năm 2010 chứng kiến sự ra đời của EP All Delighted People và full-length album The Age Of Adz. Trong đó All Delighted People là một thử nghiệm với dàn nhạc và The Age Of Adz đánh dấu sự tìm về với nhạc điện tử của Stevens. Tuy nhiên, nếu như Enjoy Your Rabbit là một chuỗi hòa âm có phần ngẫu hứng và mang tính thể nghiệm thì album mới nhất đã hoàn thiện khả năng của Sufjan Stevens trong vai trò sáng tác, sản xuất cũng như biểu diễn khi kết hợp tài tình folk và electronica/shoegaze. Các bài hát được kết cấu hoàn chỉnh, trau chuốt và phức tạp với sự biến hóa trong thành phần và vai trò của giọng hát cũng như nhạc cụ, điển hình là track nhạc dài 25 phút mang tên Impossible Soul.

Impossible Soul – Sufjan Stevens

Sự biến hóa của Stevens không chỉ dừng lại với âm nhạc. Xen kẽ giữa các album là nhiều side-project của bản thân anh cũng như các dự án hợp tác với nhiều nghệ sĩ khác; trong đó nổi bật có thể kể đến sự góp mặt của Stevens trong album Boxer của The National, These Friends Of Mine của Rosie Thomas hay đáng nói hơn là The BQE – một dự án multimedia về con đường cao tốc nổi tiếng The Brooklyn-Queens Expressway mà Sufjan Stevens sáng tạo cả phần hình ảnh (quay bằng phim Super 8mm) và âm nhạc.

Gần đây hơn, bộ ba Stevens, Son LuxSerengeti (lấy tên chung là s/s/s) vừa cho ra mắt track nhạc Museum Day, một tác phẩm mang tính thể nghiệm khác vào ngày 12 tháng 3 vừa qua. Ngoài ra, Stevens còn dành nhiều thời gian cho các tác phẩm văn học ưa thích và là một cây viết không chuyên ít nhiều gây được sự thú vị nơi người đọc.

“Tôi tin rằng các thành phố và cộng đồng được tạo ra với ý nghĩa gắn kết mọi người nhưng những mối quan hệ giữa con người luôn chứa đựng các ý thức khác nhau từ hai phía, không bao giờ sẵn sàng nhường bước. Tình yêu đích thực đồng nghĩa với việc từ bỏ đấu tranh và đặt một đối tượng khác lên trên cả bản thân mình.Tôi không nghĩ điều này là khả dĩ – ít nhất là nó không xảy ra trong thế giới này.” – phát biểu có phần u ám của Sufjan Stevens trên tạp chí Spin (năm 2005) khi nói về dự án Fifty States đã phần nào thể hiện những khía cạnh nội tâm phức tạp trong con người và ý thức nghệ thuật của anh. Các thái cực này cùng lúc tồn tại và bổ sung cho nhau, góp phần tạo nên một Sufjan Stevens nhẹ nhàng tinh tế nhưng cũng ẩn giấu phía sau một cá tính nghệ thuật không dễ dàng thỏa hiệp.

mroW

(*) Lấy từ tên một bài viết rất hóm hỉnh của Sufjan Stevens có tựa đề What’s in a name? dành tặng đạo diễn xinh đẹp Sofia Coppola và câu trong Romeo & Juliet của Shakes. “What’s in a name? That which we call a rose, By any other name would smell as sweet.” Bản dịch của N.Đ.C

Sá gì trong một danh xưng

Thế mà thiên hạ kẻ mừng người đau

Hoa hồng dù gọi thế nào

Thì hương vị vẫn ngọt ngào xưa nay.