Sau 10 ngày trưng bày tại Bảo tàng Mĩ thuật Việt Nam (Hà Nội), "Hình tượng Sư tử và Nghê trong nghệ thuật điêu khắc cổ Việt Nam” sẽ được giới thiệu lưu động tại Đà Nẵng và nhiều địa phương khác với mong muốn người dân có cách nhìn và ứng xử chuẩn mực với linh vật.

Trưng bày Linh vật thuần Việt tại triển lãm

Nhiều cơ hội cho mĩ thuật ứng dụng

Có lẽ đây là lần đầu tiên, một cuộc trưng bày chuyên đề về linh vật thuần Việt thu hút sự quan tâm của cộng đồng. Cuốn sổ ghi chép cảm tưởng của du khách xem triển lãm ngày một dày lên những dòng cảm xúc. Trước đó, thực hiện chiến dịch di dời linh vật ngoại lai khỏi các khu di tích văn hóa- lịch sử; nơi công cộng, các cơ quan công sở …nhiều người, thậm chí cả cán bộ làm công tác văn hóa cũng loay hoay với việc phân định đâu là linh vật Việt, đâu là linh vật ngoại lai. Vì thế một cuộc triển lãm giới thiệu về nghê và sư tử thuần Việt được tổ chức lưu động tại các địa phương, nhằm giúp đông đảo người dân được tận mắt chứng kiến các linh vật Việt. Một cách tuyên truyền thiết thực để cộng đồng thực hiện tốt hơn việc gìn giữ và bảo tồn các giá trị văn hóa của dân tộc.

Đúng như mong đợi của BTC, đối tượng dành nhiều sự quan tâm nhất với triển lãm chính là giới nghệ sĩ, đặc biệt là các nghệ sĩ tạo hình. Tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, nhà nghiên cứu mĩ thuật Trần Hậu Yên Thế bảo rằng thật không uổng cho những kì vọng. Người xem, bao gồm cả khách quốc tế đều bày tỏ sự thích thú, ngưỡng mộ trước những tài hoa, tinh xảo của nghệ thuật điêu khắc Việt được thể hiện trên từng biểu tượng, linh vật. Vậy thì một linh vật thể hiện giá trị Việt, sáng tạo độc đáo như con nghê, liệu có thể phát triển rộng rãi ở lĩnh vực mỹ thuật ứng dụng? Họa sĩ Trần Hậu Yên Thế cho biết: Nghê rất đa dạng từ chậu cảnh, đèn, trang trí thành bậc. Hoàn toàn có thể đưa nghê hòa nhập đời sống hôm nay.

Theo phân tích của nhà nghiên cứu này, nghê là con vật mang tính hư cấu và chính sự hư cấu này tạo nên bản sắc Việt cho nghê. Nghê xuất hiện rất nhiều nhưng vai trò là vật trấn yểm (như nhiều người vẫn lầm tưởng hiện nay) thì hầu như không rõ. Nó là một chỉ hiệu về cõi thiêng nhiều hơn là chức năng trấn yểm. Tiếc rằng hiện nay, một bộ phận công chúng đang bị lầm lẫn về văn hóa. Tiếc rằng hiện nay, Việt Nam đang có khoảng trống về giáo dục những giá trị văn hóa truyền thống nói chung và về các mẫu linh vật thuần Việt nói riêng. Sự gắn kết giữa các nhà khoa học với các nhà sản xuất thủ công mỹ nghệ hầu như là không có. Chính vì thế, việc chế tác và sử dụng các mẫu linh vật ngoại lai thời gian qua một phần cũng là do sự thiếu hiểu biết.

KTS Hà Trọng Dũng thì bảo rằng, nên tổ chức cho các nghệ nhân điêu khắc ở các làng nghề được đến tham quan và nghiên cứu ứng dụng nhằm sáng tạo các hình tượng sư tử, nghê thuần Việt thay thế các hình tượng sư tử đá ngoại lai đang xâm lấn không gian văn hóa Việt Nam. Cùng với đó, cũng phải đưa triển lãm đến làng nghề đá ở Ninh Bình; làng nghề đá Non Nước - Đà Nẵng, nơi các thợ đục đá lành nghề đang bế tắc trong việc chọn mẫu thế nào là thuần Việt.

Chuyện linh vật - tránh đi lệch mục tiêu

Trước đó, có nhiều quan điểm cho rằng việc loại bỏ linh vật ngoại lai là cần thiết, nhưng phải tránh khiên cưỡng. Hiện ngành văn hóa Hà Nội đang tích cực chỉ đạo các quận, huyện di dời các hiện vật lạ, ngoại lai và theo kế hoạch đề ra là hoàn thành dứt điểm trước ngày 30/11. Tuy nhiên, hiện nay rất nhiều địa phương phản ánh là khó hoàn thành ngay trong một sớm một chiều. Đó là chưa kể, linh vật ngoại lai bị phát hiện và buộc phải di dời khỏi di tích lịch sử- văn hóa nhưng không biết gom lại rồi để ở đâu cho hết? Theo nhà sử học Dương Trung Quốc: Chuyện di dời các hiện vật ra khỏi di tích là việc làm rất tế nhị. Chúng ta phải hết sức tránh tư tưởng đây là việc kỳ thị văn hóa mà mục tiêu chỉ để làm chuẩn mực hóa lại hệ thống hiện vật ở các di tích, công trình tín ngưỡng. Vấn đề về hiện vật ngoại lai đã được nêu ra khá lâu rồi nhưng mới đây Bộ VHTT&DL mới vào cuộc. Để loại bỏ hết các hiện vật ngoại lai ra khỏi di tích, cần cả quá trình chứ không nên làm phong trào ào ào, có thể sẽ dẫn đến tình trạng đôi khi đi lệch mục tiêu.

Và bên lề của triển lãm hình tượng linh vật Việt, cuối tuần qua họa sĩ Trần Hậu Yên Thế có buổi nói chuyện chuyên đề "Linh vật Việt: sư tử và nghê - Gương mặt thân quen” tại Hà Nội. Cuộc nói chuyện thu hút sự quan tâm của những người trong giới và đông đảo những công chúng trẻ tuổi. Có ý kiến trao đổi rằng, khi di dời linh vật ngoại lai khỏi các di tích, có nên đưa các linh vật thuần Việt vào thay thế ở những vị trí đó hay không? Trần Hậu Yên Thế cho rằng có những cái bỏ đi rồi thì không thể thay thế được bằng cái khác bởi vị trí đó trong di tích vốn không có. Chủ trương di dời linh vật không phù hợp với thuần phong mỹ tục Việt Nam, các biểu tượng, sản phẩm vốn không có trong hồ sơ xếp hạng di tích là một việc rất đúng đắn, trả lại không gian tín ngưỡng vốn có của di tích. Nhưng việc đưa các linh vật Việt vào di tích thì cần sự nghiên cứu cụ thể xem linh vật đó có phù hợp với di tích hay không, chứ không phải cứ linh vật thuần Việt là đưa vào.

Minh Quang