BioWatch chẳng được cái tích sự gì ngoài cảnh báo sai - bác sĩ, nhà nghiên cứu sức khỏe công cộng Arthur L. Kellermann khẳng định.

Sau sự kiện ngày 11-9-2011 và một số vụ tấn công bằng virus bệnh than tiếp theo sau đó làm năm người chết và 17 người bị bệnh nặng, trong Thông điệp Liên bang năm 2003, Tổng thống George W. Bush đã công bố thực hiện chương trình BioWatch - một phần của nỗ lực chống khủng bố. Thực tế cho thấy hơn 10 năm qua chương trình này là một sự lãng phí lớn, quốc hội đã vào cuộc điều tra.

Theo chương trình BioWatch năm 2003, một hệ thống thiết bị kiểm tra, dò tìm độc chất trong không khí được lắp đặt ở 31 TP lớn khắp nước (thủ đô Washington, New York, Chicago, Los Angeles…) nhằm phát hiện kịp thời nguồn bệnh, mầm bệnh phát tán trong không khí từ các vụ tấn công sinh học.

Chương trình này hoạt động dưới sự phối hợp quản lý của Bộ An ninh nội địa, Cục Điều tra liên bang (FBI), Trung tâm Kiểm soát và Phòng chống dịch bệnh (CDC), Cơ quan Bảo vệ Môi trường (EPA), Mạng lưới Thí nghiệm phản ứng khủng bố sinh học, Phòng, chống dịch bệnh (CDC) và Hiệp hội Phòng thí nghiệm sức khỏe công (APHL).

Trên các tòa cao ốc, ga tàu điện, nơi công cộng, cứ mỗi 24 tiếng, mẫu không khí có độc chất sẽ được đem đi phân tích tại các phòng thí nghiệm địa phương tìm dấu hiệu của vi khuẩn gây bệnh than, bệnh đậu mùa, bệnh dịch, ngộ độc… Các mẫu không khí nghi ngờ có mầm bệnh sẽ được CDC và Hiệp hội Phòng thí nghiệm sức khỏe công phân tích lại lần nữa. Kết quả được khẳng định có bất thường sẽ được gửi đến FBI điều tra. Từ khi hoạt động đến nay, hệ thống này chưa phát hiện sự cố ý phát tán mầm bệnh nào.

Một thiết bị lấy mẫu không khí trong chương trình BioWatch được đặt tại ga xe điện ngầm ở thủ đô Washington (Mỹ). Ảnh: LOS ANGELES TIMES

Cảnh báo sai

Theo báo Los Angeles Times, không lâu sau khi bắt đầu hoạt động, hệ thống này đã được phát hiện có vấn đề. Ngày 9-10-2003, một thiết bị BioWatch đặt ở TP Houston, bang Texas, báo động đã dò tìm ra “một hàm lượng thấp vi khuẩn có khả năng gây bệnh Tularemia (viêm hạch)” trong không khí. Trong khi nhà chức trách và cơ quan y tế địa phương đang thực hiện một số phân tích thêm để khẳng định điều này và quan sát dấu hiệu nhiễm bệnh của dân để có cách xử lý thì một quan chức cấp cao Sở Y tế Houston nói đại ý rằng vi khuẩn này có thể tồn tại thường xuyên trong không khí.

Ngày 24-5-2005, thiết bị cảm biến đặt ở sáu địa điểm tại thủ đô Washington đồng loạt báo động đã phát hiện một lượng nhỏ vi khuẩn gây bệnh Tularemia trong không khí. Báo động này rất nghiêm trọng vì chỉ một ngày trước đó hàng ngàn người đã tập trung ở Washington tuần hành phản chiến. Nếu báo động là thật thì có lẽ rất nhiều người đã nhiễm bệnh nhưng thực tế sau đó cho thấy không ai bị nhiễm cả.

Vào dịp đại hội đảng Dân chủ năm 2008 ở TP Denver (bang Colorado), phân tích mẫu không khí lấy từ thiết bị BioWatch cho thấy có vi khuẩn gây bệnh Tularemia trong không khí nơi đại hội. Suýt chút nữa buổi lễ công nhận ông Barack Obama đại diện đảng Dân chủ trong cuộc đua vào ghế tổng thống Mỹ phải hủy. Sau sáu tiếng làm thêm một số phân tích nữa, ngành y tế địa phương xác định cảnh báo từ BioWatch không chính xác, đại hội vẫn diễn ra bình thường.

Phần lớn phân tích dẫn tới cảnh báo sai là cảnh báo về vi khuẩn gây Tularemia. Theo nhiều nhà khoa học, nguyên nhân của các cảnh báo sai là vì hệ thống BioWatch không phân biệt được các vi khuẩn gây bệnh được phát tán cố ý với các sinh vật tương tự về di truyền học nhưng không có hại với con người.

Thống kê cho thấy năm 2003-2008, hệ thống này đã có tới 56 lần báo động sai. Đến nỗi các cơ quan y tế trung ương và các địa phương chẳng thèm ra chỉ đạo sơ tán hay cấp thuốc đối phó khẩn cấp cho dân hay đóng cửa các tụ điểm công cộng, hủy các sự kiện lớn mỗi khi hệ thống này báo động nguy cơ không khí có mầm bệnh.

Tháng 11-2011, các nhà khoa học tại CDC tuyên bố thẳng thừng với một số cố vấn tổng thống rằng họ sẽ không có phản ứng cung cấp thuốc khẩn cấp cho dân nếu cảnh báo là kết quả của chương trình BioWatch mà không có sự phân tích nào thêm.

Vì lịch sử hoạt động không đảm bảo hiệu quả, Mỹ đã từ bỏ kế hoạch triển khai thiết bị BioWatch đến các sân bay, chủ yếu vì các báo động sai của thiết bị này sẽ làm gián đoạn không cần thiết các chuyến bay.

Quốc hội điều tra

Tính đến năm 2012, Mỹ đã tiêu tốn khoảng 1 tỉ USD cho chương trình này. Ban đầu, Mỹ có kế hoạch mở rộng hệ thống vào năm 2005 nhưng chưa thực hiện. Rất nhiều quan chức, đặc biệt quan chức ngành y tế xem chương trình này là vô dụng, tuy nhiên nó vẫn được Bộ An ninh nội địa đánh giá cao. Los Angeles Times cho biết Bộ trưởng Bộ An ninh nội địa Janet Napolitano đang cân nhắc chi 3,1 tỉ USD để thay các thiết bị dò tìm độc chất trong không khí này bằng các thiết bị thế hệ thứ ba có thể tự động phân tích mẫu không khí trong năm năm tới.

Trả lời phỏng vấn của Los Angeles Times, hơn chục chuyên gia, nhà khoa học từng làm việc hoặc từng tham gia thẩm định chương trình BioWatch, cho rằng chương trình vừa lãng phí tiền bạc vừa làm giảm niềm tin của dân vào chính phủ. Chính phủ cần có một đánh giá độc lập về chương trình này để đi đến quyết định thu hẹp lại quy mô hoặc xóa bỏ nó.

Ngay từ năm 2003, Quốc hội đã có báo cáo e rằng hệ thống BioWatch không thực sự hiệu quả trong việc giúp Mỹ ngăn chặn nguy cơ bị khủng bố sinh học vì không thể kiểm tra không khí bên trong các tòa nhà hay dưới lòng đất. Hơn nữa hệ thống này có thể không thể phát hiện mầm bệnh một khi xảy ra một cuộc tấn công sinh học thực sự vì thủ phạm có thể chỉ phát tán một lượng nhỏ mầm bệnh, dưới ngưỡng thiết bị này có thể nhận ra nhưng đủ sức xâm nhiễm vào cơ thể người.

Từ những thông tin trên Los Angeles Times, tháng 7-2012, Ủy ban Năng lượng và Thương mại Hạ viện bắt đầu vào cuộc điều tra chương trình BioWatch. Tuy nhiên, quá trình điều tra không được Bộ An ninh nội địa hợp tác.

Trong tháng 11-2012, Bộ trưởng Janet Napolitano đã ba lần nhận thư yêu cầu giải trình về chương trình BioWatch từ nghị sĩ Bennie Thompson thuộc Ủy ban An ninh nội địa Hạ viện, Chủ tịch Ủy ban Năng lượng và Thương mại Hạ viện Fred Upton, và Chủ tịch Tiểu ban Giám sát và Điều tra Hạ viện Cliff Stearns.

Tuy nhiên, đến cuối tháng 1-2013, Ủy ban Năng lượng và Thương mại vẫn phàn nàn rằng vẫn không được Bộ An ninh nội địa tạo điều kiện tiếp cận với hồ sơ của chương trình BioWatch. Họ yêu cầu Bộ trưởng Janet Napolitano minh bạch về chương trình kéo dài cả thập niên này và trả lời câu hỏi: Liệu con số 3,1 tỉ USD sẽ chi tiêu trong năm năm tiếp theo có phải là một sự lãng phí?

Tại sao vẫn tồn tại

Theo Los Angeles Times, sở dĩ chương trình BioWatch vẫn tồn tại dù gặp nhiều chỉ trích vì có sự ủng hộ lớn từ nhiều phía. Đó là các công ty có hợp đồng thực hiện các hạng mục của chương trình. Đó là các chính trị gia vốn không muốn tỏ thái độ phản đối một chương trình được thành lập với mục đích quan trọng là chống khủng bố. Và đặc biệt vì Bộ An ninh nội địa vẫn khăng khăng chương trình vẫn đang hoạt động đúng chức năng.

Northrop Grumman Corp., công ty sẽ là bên lắp đặt các thiết bị dò độc chất, mầm bệnh trong không khí thế hệ thứ ba vốn là nhà tài trợ chính cho các chiến dịch vận động chính trị của các nghị sĩ Mỹ. Năm 2004-2012, công ty này đã chi hơn 6 triệu USD cho các chiến dịch này. Năm 2012, công ty này đứng thứ 10 về mức đóng góp ủng hộ các chiến dịch vận động của các nghị sĩ. Năm 2009, TS Jeffrey W. Runge từng lãnh đạo chương trình BioWatch từng được Northrop Grumman Corp thuê làm cố vấn trong quá trình theo đuổi giành được hợp đồng lắp đặt thiết bị dò tìm độc chất thế hệ thứ ba.

Trao đổi với Los Angeles Times sau đó, ông Runge cho biết ông được Công ty Northrop Grumman Corp trả tiền để ông tiết lộ về những suy nghĩ và dự tính của Bộ An ninh nội địa và Quốc hội về tương lai lĩnh vực dò tìm vũ khí sinh học.
Trong hai năm 2010-2011, Công ty Northrop Grumman Corp đóng góp khoảng 100.000 USD cho tổ chức nghiên cứu chính sách Heritage Foundation. Đáp lại, từ tháng 7-2012, Heritage Foundation bắt đầu đưa ra bài bình luận ủng hộ chương trình BioWatch và thiết bị thế hệ thứ ba.

ĐĂNG KHOA

Theo Los Angeles Times, các nhà khoa học thuộc Viện Thí nghiệm quốc gia Lawrence Livermore phát minh ra thiết bị trong chương trình BioWatch ngay từ đầu đã biết các thiết bị này có khả năng báo động sai.

Trước khi chương trình BioWatch đi vào thực hiện, Bộ Quốc phòng có lập một ban gồm một số nhà khoa học có nhiệm vụ lập dữ liệu về các mầm bệnh có sẵn trong tự nhiên, mục đích nhằm ngăn ngừa nguy cơ các thiết bị cảnh báo sai về sau. Tuy nhiên, chẳng hiểu sao tới lúc bắt đầu chương trình BioWatch thì ban này lại bị giải tán.