Ông Trịnh Ngọc Hiển bên chiếc máy sàng tiền tỷ chưa thể bàn giao.

Sau chín năm triển khai Chương trình phát triển cơ khí trọng điểm, đến nay, ngành cơ khí này mới chỉ đáp ứng 34% nhu cầu trong nước… thấp hơn nhiều so với mục tiêu đến năm 2010 sẽ đáp ứng 40% - 50% nhu cầu như chiến lược đề ra. Vậy đâu là nguyên nhân?

Công ty Tự Thành trong khu công nghiệp Hà Bình Phương ở Thường Tín – Hà Nội chuyên chế tạo và cung cấp nhiều loại máy xây dựng như máy sàng, băng chuyền và thiết bị thay thế cho thị trường cả nước. Những năm trước, sản phẩm của Tự Thành được tiêu thụ khá tốt, với doanh số hằng năm khoảng 100 tỷ đồng. Tuy nhiên từ sau Tết nguyên đán vừa rồi, ông Trịnh Ngọc Hiển – Tổng giám đốc của công ty đã phải “đắp chiếu” bớt một dây chuyền sản xuất chính và chuyển sang sản xuất theo đơn đặt hàng những chi tiết, cấu kiện nhỏ dùng để thay thế.

Ông Hiển cho biết, cắt giảm đầu tư công, thị trường bất động sản trầm lắng khiến các ngành sản xuất vật liệu xây dựng không có đầu ra. Trong khi doanh nghiệp của ông lại phụ thuộc vào sức khỏe của những khách hàng này. Ngoài chiếc máy sàng trị giá hàng tỷ đồng đã hoàn thành từ sáu tháng nay nhưng chưa thể bàn giao do khách hàng không có tiền trả, ông Hiển còn một chiếc máy khác đã chuyển đi Đà Nẵng để lắp đặt, nhưng cũng chịu chung số phận do khách hàng gặp khó. Không thu được tiền, bị đọng vốn, ông Hiển vẫn phải chịu lãi ngân hàng có lúc lên tới 26%/năm. Ông Hiển nói: “Nếu chúng tôi kiếm được mười đồng lợi nhuận thì có đến bảy phần phải dành trả lãi ngân hàng”.

Nguyên nhân khác theo ông Hiển là chính sách đấu thầu và nhập khẩu các sản phẩm cơ khí giá rẻ từ nước ngoài hiện nay đang “bóp chết” các sản phẩm trong nước. Ông Hiển thừa nhận những sản phẩm cơ khí công nghệ cao của nước ngoài vẫn lấn lướt các sản phẩm trong nước hoặc chúng ta vẫn chưa sản xuất được. Nhưng đối với các sản phẩm mang tính phổ thông thì cơ khí Việt Nam không hề thua kém, thậm chí còn vượt trội về chất lượng, tuy nhiên giá thành lại khó cạnh tranh với hàng ngoại nhập. Ông Hiển lý giải, đó là do lạm phát ở Việt Nam tăng quá cao trong thời gian qua đã đội giá thành sản xuất của các doanh nghiệp cơ khí, vay lãi ngân hàng “cắt cổ”, cộng với tình hình kinh tế khó khăn chung khiến nhiều ngành nghề bị đình đốn sản xuất, trong đó doanh nghiệp cơ khí phụ trợ cỡ nhỏ như Tự Thành bị tác động mạnh. Theo ông Hiển, một số quy định trong luật đấu thầu hiện hành đang khiến các doanh nghiệp trong nước khó có thể thắng thầu. Ông thí dụ, hầu hết các gói cơ khí đều có quy mô lớn khiến một doanh nghiệp vừa và nhỏ khó có thể đảm nhận, trong khi tính liên kết của các doanh nghiệp trong nước còn lỏng lẻo. Thế nên câu chuyện doanh nghiệp cơ khí thua trên sân nhà là điều dễ hiểu. Ông Hiển đề xuất, nên chia nhỏ gói thầu đó sẽ tạo cơ hội cho các doanh nghiệp trong nước thêm khả năng trúng thầu.

Bà Phạm Thị Thu Hà, Phó tổng giám đốc Tập đoàn dầu khí Việt Nam cũng cho rằng, một số chính sách hỗ trợ sản xuất cũng như chính sách thuế đối với sản xuất trong nước so với thiết bị nhập khẩu toàn bộ có sự chênh lệch khiến giá sản xuất trong nước bị đẩy lên cao hơn. Thí dụ ngành dầu khí đóng được giàn khoan tự nâng. Trước đây sản phẩm này nhập khẩu toàn bộ có mức thuế bằng 0%. Tuy nhiên khi trong nước chưa sản xuất được toàn bộ, nên vẫn phải nhập khẩu thì các phụ tùng này đều phải chịu thuế. Điều này làm đội giá thành khiến khó cạnh tranh với các sản phẩm cùng loại của nước ngoài.

Theo mục tiêu phát triển thì đến năm 2020 trong nước sẽ tự sản xuất được khoảng 100 tỷ đến 125 tỷ USD hàng cơ khí. Đây là thị trường mà rất nhiều quốc gia khác mong muốn. Nhưng theo một bảng xếp hạng về hiệu suất công nghiệp, Việt Nam vẫn đứng sau nhiều nước trong khu vực như sau Indonesia 15 bậc, sau Philippines 25 bậc, sau Thái Lan, Malaysia... Trong nhiều năm, Việt Nam chưa có sự chuyển dịch đáng kể về công nghệ cao. Ông Nguyễn Văn Thụ, Chủ tịch Hiệp hội cơ khí Việt Nam, cho biết “Ngành cơ khí không thể ‘‘tay không bắt giặc’’ mà phải có sự đầu tư về công nghệ cao để sản xuất theo kịp tình hình thế giới”. Phát triển công nghiệp cơ khí đòi hỏi vốn lớn, thời gian đầu tư dài, kỹ thuật cao và đội ngũ lao động lành nghề. Trong khi các doanh nghiệp cơ khí trong nước đều thiếu vốn như hiện nay, việc một doanh nghiệp đầu tư sản xuất tất cả các linh kiện của các sản phẩm cơ khí là rất khó thực hiện. Công nghiệp hỗ trợ ở Việt Nam hầu như chưa có và sự hỗ trợ nhau giữa các doanh nghiệp rất kém, khiến ngành công nghiệp cơ khí Việt Nam èo uột, kém phát triển.

Bà Phạm Thị Thu Hà cho biết, các doanh nghiệp nước ngoài có kinh nghiệm và được hỗ trợ từ đất nước của họ, như chính sách hỗ trợ xuất khẩu, tín dụng thuế, nên giá họ chào thầu bao giờ cũng thấp hơn Việt Nam. Trong khi đó, Luật Đấu thầu hiện hành lại ưu tiên yếu tố giá rẻ, nên phía nhà thầu nước ngoài bỏ thầu rất thấp và thường chiếm ưu thế áp đảo khi tham gia đấu thầu. Nhiều ý kiến cho rằng, cần phải sửa đổi một số khoản, mục chi tiết trong một số điều của Luật Đấu thầu để các doanh nghiệp trong nước có khả năng tham gia nhiều hơn vào các hợp đồng EPC. Đồng thời trong đấu thầu cần tính tới nguồn gốc xuất xứ và tỷ lệ nội địa hóa của thiết bị...

Theo Bà Phạm Thị Thu Hà, chúng ta cần phải có sự nghiên cứu kỹ chính sách thuế của các nhà thầu Việt Nam cũng như quy định cụ thể hơn, chi tiết hơn đối với việc chào thầu, đấu thầu, chọn thầu. Đặc biệt phần đánh giá thầu và phần phân tích giá́ trị kinh tế trong so sánh giữa các nhà thầu. Bà nói: “Không nên đánh giá bằng giá thấp nhất mà phải là giá hợp lý nhất. Đồng thời cúng đánh giá cả những yếu tố như chi phí vận hành, bảo dưỡng mới có lợi thế chọn nhà thầu Việt Nam. Vì nhà thầu trong nước thuận lợi hơn về bảo trì bảo dưỡng so với nhà thầu nước ngoài”.

Hiện Nga và Ấn Độ đã có chính sách hạn chế sản phẩm chất lượng kém, giá rẻ vào thị trường bằng việc ban hành quy định các nhà sản xuất phải có cơ sở đủ năng lực bảo dưỡng, sửa chữa thiết bị trong nước, không phải chuyển ra nước ngoài. Quy định này hoàn toàn có thể áp dụng vào quá trình đấu thầu ở Việt Nam. Ông Nguyễn Văn Thụ cũng cho rằng muốn tạo đầu ra cho các mặt hàng cơ khí thì chính sách của Nhà nước, Chính phủ phải có cơ chế giao hàng và chỉ định thầu.

Công nghiệp cơ khí là nền tảng để phát triển mọi ngành công nghiệp. Vì vậy, việc phát triển công nghiệp cơ khí là một đòi hỏi tất yếu để đến năm 2020 Việt nam cơ bản trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại. Do đó, việc điều chỉnh lại chính sách phát triển công nghiệp cơ khí cho phù hợp với thực tế là hết sức cần thiết.