Bình quân mỗi năm có hơn 73.000 ha đất nông nghiệp chuyển đổi sang đất phi nông nghiệp, khiến mục tiêu giữ ổn định đất lúa bị đe dọa phá vỡ. Vậy làm thế nào để giữ đất lúa? Câu hỏi thật khó trả lời, trong một bối cảnh lao động nông thôn thất nghiệp ngày một gia tăng, thu nhập từ đất lúa thấp, tốc độ đô thị hóa chóng mặt... Quan trọng hơn, người nông dân không còn tha thiết với cây lúa.

"Đổi đất” lấy thất nghiệp

Tại Hội nghị quốc tế Hiệp hội Các nhà kinh tế nông nghiệp châu Á (ASAE) lần thứ 7 diễn ra tại Hà Nội mới đây, tiến sĩ Phạm Văn Hùng (Đại học Nông nghiệp Hà Nội) đưa ra thảo luận vấn đề rất nóng xung quanh việc tốc độ phát triển kinh tế nhanh đang tạo ra sự chuyển đổi đất nông nghiệp ào ạt sang công nghiệp tại Việt Nam. Bình quân mỗi năm có hơn 73.000 ha đất nông nghiệp chuyển đổi sang đất phi nông nghiệp, ảnh hưởng đến trực tiếp 2,5 triệu người. Thực tế đáng buồn đó đã tạo ra sự gia tăng số lượng nông dân thất nghiệp vì mất đất cùng những tác động xấu tới các hộ gia đình nông thôn.

Cả nước từng biết đến mô hình "đổi đất lấy hạ tầng” của tỉnh Hưng Yên cách đây khoảng chục năm. Đó là một mô hình đã từng tạo cho diện mạo kinh tê-xã hội của Hưng Yên có những đổi thay đáng kể. Nghiên cứu được thực hiện trong 3 huyện của tỉnh Hưng Yên từ năm 2006 đến 2010. Trước năm 2000, Hưng Yên là tỉnh thuần nông. Tuy nhiên, hiện nay Hưng Yên có 5 khu công nghiệp (diện tích mỗi khu từ 100-500 ha) và 7 cụm công nghiệp (dưới 100 ha). Song hành với đó, trung bình mỗi năm đất nông nghiệp ở Hưng Yên đã giảm 870 ha. Trước đây, bình quân mỗi hộ gia đình ở Hưng Yên có 2002,6m2 đất nông nghiệp, thì hiện nay chỉ còn 723m2/hộ. Tất nhiên, bên cạnh chuyển đổi đất nông nghiệp, thì tình trạng thất nghiệp ở nông thôn ngày càng gia tăng.

"Trong 5 năm qua, lao động liên quan đến sản xuất nông nghiệp đã giảm 24,9%, thế nhưng số lượng lao động tìm thấy một công việc trong khu vực chính thức (làm công nhân ở cả các nhà máy và các tổ chức nhà nước) chỉ tăng 9,4%. Để có việc làm mưu sinh sau khi mất đất, hầu hết các thành viên nam trong các hộ gia đình nông thôn phải rời làng để tìm kiếm việc làm phi nông nghiệp ngắn hạn hoặc dài hạn. Các thành viên nữ thường tìm kiếm các công việc tạm thời trong thôn, làng, hoặc nơi khác. Thất nghiệp gia tăng và tình trạng di cư tìm việc, công việc không ổn định đang gây ra rất nhiều hệ lụy bất ổn cho phát triển kinh tế ở nông thôn lẫn thành thị”, tiến sĩ Hùng nhấn mạnh.

Ở góc độ vĩ mô, Viện Chính sách và Chiến lược phát triển nông nghiệp, nông thôn (IPSARD) đưa ra kịch bản, đến năm 2030, diện tích đất trồng lúa của nước ta chỉ còn 3 triệu ha, năng suất bình quân 5,8 tấn/ha và mức tiêu dùng là 120kg/người/năm. Lúc đó, Việt Nam vẫn bảo đảm an ninh lương thực và còn dư 1,2 triệu tấn gạo để xuất khẩu. Song nếu tốc độ đất lúa vẫn giảm, chỉ sau 20 năm, tức đến năm 2050, Việt Nam sẽ "đói” và phải đi "nhập gạo”.

Giám đốc Trung tâm Khuyến nông quốc gia (Bộ NN&PTNT) Phan Huy Thông cho rằng, vấn đề an ninh lương thực không thể nghĩ trong vòng 20-30 năm mà phải nghĩ đến lâu dài cho các thế hệ sau này. Sau các cuộc khủng hoảng kinh tế vừa qua, bài học quan trọng là muốn phát triển bền vững, không có gì thay thế được việc cần thiết phải đầu tư cho nông nghiệp. Hệ lụy xấu từ nông nghiệp, nông thôn còn dai dẳng hơn bất cứ cuộc suy thoái kinh tế nào.

Người dân nông thôn không còn tha thiết với cây lúa

Giáo sư C. Peter Timmer, Đại học Harvard (Mỹ) đã nhận định như vậy bên lề hội nghị khi cho rằng, Việt Nam cũng giống như nhiều nước trên thế giới đã lâm vào tình cảnh thu nhập từ cây lúa không còn ổn định, thậm chí thấp hơn rất nhiều so với những ngành nghề khác. Đây thực sự là thách thức không nhỏ cho Chính phủ, đòi hỏi phải có những chính sách mới hay những giải pháp cấp bách để giúp người nông dân gắn bó hơn với nghề trồng lúa. "Do vậy, ngay từ bây giờ phải tập trung thực hiện các chính sách giữ ổn định diện tích đất trồng lúa, tăng cường đầu tư cho hệ thống thủy lợi, đẩy mạnh cơ giới hóa trong sản xuất, chế biến, cải tiến về giống và đẩy mạnh áp dụng tiến bộ kỹ thuật trong canh tác... Đặc biệt, phải tập trung nâng cao thu nhập cho người trồng lúa nếu không chỉ ít năm nữa, hậu quả sẽ khó lường”.

Hiện nay, Việt Nam có 4,1 triệu ha đất canh tác, bình quân khoảng 1,5 sào/người. Viện trưởng IPSARD Đặng Kim Sơn cho rằng, cần phải đặt mục tiêu đến năm 2030, sản lượng lương thực của Việt Nam có thể đạt 46-49 triệu tấn, trong đó có 43-44 triệu tấn lúa, bảo đảm đủ lương thực cho 110-115 triệu dân với mức bình quân trên 350kg/người/năm. Các giải pháp ưu tiên là Chính phủ cần ban hành các cơ chế, chính sách nhằm khuyến khích đầu tư cho nông nghiệp, điều tiết phân bổ ngân sách nhà nước bảo đảm lợi ích giữa các địa phương có điều kiện phát triển công nghiệp với các địa phương thuần nông, nhất là những vùng thâm canh lúa. Khuyến khích người dân trồng lúa, bằng cách thực hiện đồng bộ các giải pháp giảm chi phí sản xuất, tăng thu nhập cho người trực tiếp làm ra lúa gạo. Thực tế đã chứng minh, chỉ khi nào thu nhập của người nông dân tương xứng với công sức bỏ ra, người nông dân sẽ quay trở lại đồng ruộng.

Tuấn Việt

Gửi cho bạn bè

Bản in