5 giờ sáng, Sa Pa rét lạnh căm. Lý Thị Sùa một tay xốc cái gùi bên trong “đựng” cậu em Lý A Tủa thịt da tím tái, tay xủng xoẻng khay đồ lưu niệm. Cuốc bộ thêm gần 3 tiếng đồng hồ trên con đường đá hộc chìm trong sương muối, hai chị em mới đến được thị trấn du lịch để mưu sinh.

Kiếm tiền từ thuở còn thơ

Nhà Sùa (người Mông, ở Lao Chải, Sa Pa, Lào Cai) nằm tít hút trong cánh rừng hoang rậm. Cả thảy sáu người lớn bé chui rúc vào chiếc lều lúp xúp dựng bên nách núi. Bố nghiện rượu. Mẹ vừa sinh em bé. Vậy là mọi việc đổ lên vai cái Sùa chưa tròn 10 tuổi, gầy nhẳng, nhem nhuốc như chui ra từ bãi than thổ phỉ. Sùa vượt hơn chục km từ nhà xuống Sa Pa, “vừa là chị cả, vừa là… trụ cột gia đình. Đám em Sùa được ăn cơm trắng hay cơm ngô, phụ thuộc vào số tiền Sùa kiếm được từ việc lẵng nhẵng bám theo mấy ông Tây, bà đầm vừa bán đồ lưu niệm vừa… xin tiền.

Hai chị em Lý Thị Sùa nơi "thiên đường du lịch"

Sùa nói tiếng Anh bồi như gió, tiếng Việt lơ ngơ vì… khó quá em không học được. Mà Sùa cũng đã đi học một thời gian nhưng bố toàn lên lớp bắt về trông em. Sùa bỏ hẳn. Gần 8 tuổi, Sùa “dắt” em trai xuống chợ hành tẩu “cái bang”. Ngày trước, Sùa đi cùng mẹ. Nhưng cứ được vài tháng, bụng mẹ lại lùm lùm lên rồi nghỉ ở nhà chờ sinh em bé, Sùa phải tự đi. Ba đứa em Sùa, đứa nọ còn đương ở truồng, bò lóc nhóc trên nền lều ẩm sướt, nhòe nhoẹt đất, chưa leo qua được cái bậu cửa mốc thếch, đứa khác đã ra đời.

Gần 3 năm nay, tức là ngót nghét nghìn ngày dù nắng hay mưa, Sùa đều đặn cõng em lên “thiên đường du lịch”, “thiên đường tình yêu” để kiếm tiền. Con đường đó, Sùa đi quen lắm rồi, thuộc như lòng bàn tay. Có nhắm mắt, hai chân Sùa vẫn có thể “nhảy múa” trên đám đá hộc trồ lên tua tủa như chông mà không hề bị ngã.

Hôm tôi gặp Sùa đứng co ro ngoài cửa quán cà phê, nhiệt độ ngoài trời lúc bấy giờ chỉ khoảng 3-6 độ. Với nhiệt độ như thế, trẻ em ở dưới xuôi đã được nghỉ học để đảm bảo sức khỏe, ấy vậy mà Sùa vẫn chân trần cõng em đi bán hàng rong khắp thị trấn trong giá lạnh. Mỗi manh áo mỏng không đủ phủ kín lớp da thịt tím tái, ánh mắt Sùa vừa như van nài, vừa như chờ đợi. Bên trong chiếc quẩy tấu to bè sau lưng Sùa, A Tủa nằm thiêm thiếp, thỉnh thoảng cựa quậy như con mèo.

Một bà mẹ tận hưởng niềm vui sau một ngày đeo bám khách

“Sao không để em ở nhà?”, tôi hỏi. “Mẹ bảo, cõng em đi cùng sẽ bán được nhiều hàng hơn…!”. Hóa ra trong mái đầu lết bết bùn đất kia, có thể Sùa chưa hề ý thức được công việc của mình nó vất vả, cơ cực nhường nào. Em lao động gần như theo bản năng, theo sự sắp đặt của cha mẹ. Và trên nữa, em lam lũ, em cam phận, vì vốn dĩ em được sinh ra từ trên núi cao, như định mệnh.

Những tối trời mưa không về được và cũng để tiết kiệm sức cho hành trình ngày hôm sau, Sùa ngủ lại thị trấn. Bờ tường, hang hốc, lều quán… bất cứ chỗ nào nhét vừa thân thể hai chị em là Sùa chui vào. Hai chị em nằm co quắp, tựa vào nhau mà đốt giẻ rách, các mảnh vụn nilông khét mù để sưởi và ngủ. Sáng hôm sau, chỉ kịp chấm hai gấu váy lên mắt cho bớt kèm nhèm, Sùa lại gùi em, gùi hàng xuống chợ, mặt không kịp rửa. Mà có khi Sùa cũng chả có nhu cầu rửa, vác nguyên khuôn mặt bị khói nilông bám đen kịt cho khách du lịch thấy được cuộc sống vạ vật, kiệt cùng, để họ rủ lòng thương?!.

Những đứa trẻ Mông chờ đợi những đoàn khách mới

Có lần, sáng dậy thấy em A Tủa mặt mày xám ngoét, lay mãi không dậy, Sùa nhảy choi choi ra khỏi chỗ trú, mồm hét lên mấy tiếng Kinh kêu cứu. Mấy bà hàng xén người xoa dầu, người đổ sữa nóng vào cái miệng nứt nẻ, xám ngoét của thằng em vì lạnh và đói, may mà cứu được. Chúng sống hoang dại như cây cỏ.

Tìm đâu con đường sáng?

Kể từ khi bắt đầu là “thiên đường du lịch” của Việt Nam cách đây chừng 100 năm trước, khi người Pháp "dang tay mở khóa động đào", Sa Pa đã phải chứng kiến thế giới cùng khổ, lấm láp của những đứa trẻ người Mông, Dao, Tày, Giáy… Năm nào cũng vậy, người ta hô hào gom nhặt, sắp xếp đồng bào dân tộc vào các dự án du lịch làng nghề, cụm bản, ấy vậy mà chỉ được vài bữa, những đứa trẻ nhem nhuốc lại lếch thếch đeo bám khách đầy đường.

Thể hiện khả năng đeo bám khách

Đến Sa Pa, bất kể ai cũng không khó để bắt gặp những đứa trẻ lôi thôi, lếch thếch ôm đồ thổ cẩm, vòng, đồ lưu niệm chạy theo các đoàn khách du lịch cả trong và ngoài nước. Nhiều đứa cả buổi chỉ bám theo một đoàn khách, lúc nào cũng cố giương lên những món đồ của mình để mong người ta chú ý mà mua.

Có khách phải mua rất nhiều vòng bạc, vòng thổ cẩm với giá vài chục ngàn mà chả biết mua để làm gì. Vì không mua, chỉ có cách cho tiền nếu không muốn bị làm phiền, bị đeo bám. Đám trẻ kia, chúng có thể đi theo đến cửa khách sạn hoặc tận nhà hàng, bán cho kỳ được mới thôi. Nhiều đứa còn dạn dĩ, láu cá đeo vòng vào cổ tay cho khách nói là tặng rồi… đòi tiền.

Mấy tháng hè, mùa du khách thập phương chen vai đổ về Sa Pa, đáng lẽ những đứa trẻ phải được nghỉ ngơi, vui chơi để sau đó tựu trường. Trẻ em ở đây không như vậy, bất kể mùa nào chúng cũng say sưa với những cuộc mưu sinh, kiếm tiền. Và ngay cả khi mùa tựu trường đến, nhiều em cũng chẳng tha thiết gì với chuyện học hành. Và, những em gái như Sùa, sẽ chẳng bao giờ nghĩ mình cần phải học thêm cái chữ để làm gì bởi cái triết lí nghe đến xót xa: "Đi học mất tiền, đi bán hàng không mất mà còn được". Em chỉ cần biết ít tiếng Anh bồi là đã có thể kiếm được tiền về nuôi mẹ, nuôi em, và nuôi cả ông bố ngày qua ngày chỉ lặng lẽ ngồi. Cứ thế, với khoảng thời gian kiếm ăn lăn lóc, tả tơi, vạ vật ngoài xã hội nhiều hơn trong vòng tay chăm bẵm cha mẹ, những đứa trẻ kia vốn hồn nhiên như bông hoa dại nơi núi rừng, nay chúng ngày càng tinh ranh đến ngỡ ngàng. Chúng kiếm tiền bằng nhiều cách và mỗi đứa đều có mánh khóe riêng. Nếu khách muốn được nghe chúng múa, thổi khèn hay thậm chí muốn chúng… hôn bạn trai, bạn gái để chụp ảnh đều được, miễn là có thù lao.

Cái chợ tình Sa Pa vốn dĩ đẹp là thế, nó là nơi người với người đến để yêu nhau, để tự tình. Giờ đây, vẻ đẹp đó, nét văn hóa trữ tình hoang sơ kia không còn nữa, nó đã bị tận diệt đến tận cùng bởi sự thương mại hóa của con người. Tiếng khèn của cậu bé, chàng trai Mông thổi ở cái không gian toàn ánh đèn flash không còn mê đắm như nguyên thủy, nó phập phồng, đầy vơi theo nắm tiền “bo” trong cái mũ nồi chìa về phía đám đông. Âm thanh đó, cũng không còn làm líu ríu bước chân sơn nữ, làm rối sợi lanh se. Tan chợ, cũng chẳng còn đôi trai gái nào đội ô tự tình bên triền núi, họ kéo vào xì xụp húp thắng cố, chèm chẹp uống bát rượu ngô rồi tranh thủ lôi tiền ra đong đếm xem đủ mua thỏi son, cái quần bò, cái điện thoại phát ra bản nhạc xập xình hay chưa.

Rời Sa Pa về Hà Nội, người ta không khỏi xót xa khi nét văn hóa sinh hoạt cộng đồng từ ngàn đời của vùng đất thần tiên này đang ngày càng vuột mất. Những đồng bào Mông, Dao, Tày, Giáy… nơi đây, họ vốn dĩ thật thà, hồn nhiên như hoa cỏ. Xin hãy để loài hoa đó sống một cách tự nhiên, bình yên nhất, để nó mỉm cười cả trong bình minh lẫn lúc hoàng hôn.

Trung Thành