Trang Global Risk Insights vừa giới thiệu một bài phân tích của Samuel Schofield, làm việc trong bộ phận phân tích ngân sách thuộc Bộ Ngoại giao Mỹ, về những thay đổi có thể diễn ra về chính trị và kinh tế tại Cuba trong những năm tới. BizLIVE xin lược dịch bài viết này.

Nha dau tu My trong doi nhung thay doi gi khi lam an o Cuba? - Anh 1

Chủ tịch Cuba Raúl Castro và Tổng thống Mỹ Obama trong chuyến thăm Cuba lịch sử tháng 3/2016. Ảnh: AP Photo/Ramon Espinosa

Sự kiện lịch sử bình thường hóa quan hệ ngoại giao Mỹ - Cuba năm 2015 đã mở ra triển vọng đầu tư cho các công ty Mỹ. Họ có quyền hy vọng vào đất nước giàu tiềm năng này nhờ những hứa hẹn đổi thay về chính trị, khả năng thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), tăng cường xuất khẩu, phát triển kinh tế tư nhân, và xóa bỏ hệ thống tiền tệ kép.

Cải cách chính trị

Người ta trông đợi một sự “thay máu” chính trị vào năm tới sau khi Chủ tịch Raul Castro tuyên bố sẽ thôi nắm quyền điều hành nhà nước từ tháng 2/2018 nhưng vẫn lãnh đạo Đảng Cộng sản Cuba. Người kế nhiệm - Phó chủ tịch thường trực Miguel Diaz-Canal - được trông đợi sẽ mang đến một làn gió mới cho quốc đảo này. Nếu đắc cử, ông Diaz-Canal sẽ là nhà lãnh đạo có gốc gác dân sự đầu tiên kể từ cuộc cách mạng năm 1959.

Xuất thân từ kỹ sư điện và là một người dùng Facebook, ông đã nhiều lần thể hiện mong muốn xây dựng một xã hội dân chủ nơi báo chí được tự do hơn. Người ta có lý do để hy vọng vào sự đổi thay đáng kể trong môi trường kinh doanh mà hiện hữu nhất là tạo điều kiện tối đa cho kinh tế tư nhân từ nhà lãnh đạo này.

Vấn đề còn lại là ông Diaz-Canal có khả năng dẫn dắt đất nước theo đúng quỹ đạo ông đã vạch ra không trong khi tầm ảnh hưởng của ông Raul vẫn rất lớn và mọi cải cách về kinh tế hay nhân quyền đều khó lòng được những lãnh đạo quân đội chấp nhận.

Trong khi đó, quan hệ ngoại giao và thương mại với Mỹ chỉ tiến nhanh nếu Cuba tiến hành cải cách thực sự, Schofield nhận định.

Kỳ vọng thu hút FDI và tăng cường xuất khẩu

Liệu Cuba, đất nước vùng Caribe Mỹ xinh đẹp dường như biệt lập với thế giới nhiều thập kỷ qua, sẽ mở cửa đón làn sóng FDI?

Cuba thường xuyên chịu thâm hụt thương mại, đặc biệt khi kim ngạch xuất khẩu giảm đến 24% trong năm 2015. Hơn nữa, một số mặt hàng xuất khẩu chính như đường, niken, và sản phẩm dầu mỏ liên tục mất giá. Thời gian qua, giá dầu thế giới giảm cộng với khủng hoảng chính trị Venezuela đã khiến lượng dầu giá ưu đãi cho Cuba giảm.

Tình thế đặt ra buộc Cuba phải giảm phụ thuộc vào nhập khẩu và tăng cường xuất khẩu để đảm bảo vấn đề dân sinh và tăng trưởng. Do đó, FDI có vai trò hết sức quan trọng.

Theo Bộ Ngoại thương và Đầu tư nước ngoài Cuba, đến cuối năm 2016 nước này mới thu hút được 1,3 tỷ USD vốn FDI. Một bài viết năm 2016 trên Foreign Policy chỉ ra rằng, FDI vào Cuba vẫn hạn chế là do nước này chậm tăng tính minh bạch trong hệ thống kế toán, mở rộng số lượng ngân hàng, và cải thiện hạ tầng tài chính.

Những thay đổi trong chính sách Mỹ – Cuba gần đây là dịp đánh giá liệu dòng vốn FDI vào Cuba có tăng và sẽ đổ vào những lĩnh vực nào, cho phép nhà đầu tư xem xét những ngành mà Cuba muốn thu hút và hiện đại hóa. Điều này cũng sẽ phản ảnh thiên hướng chính trị tại đất nước này.

Ví dụ, nếu vốn FDI vào lĩnh vực viễn thông tăng mạnh, điều này thể hiện nỗ lực muốn cải thiện chất lượng Internet và dịch vụ di động. Xu hướng này cũng ngầm cho thấy chính quyền sẵn sàng tờ bỏ bớt độc quyền thông tin và cho phép người dân tiếp cận truyền thông toàn cầu. Dịch vụ được cải thiện cũng dẫn đến hạ tầng tài chính được hiện đại hóa và môi trường kinh doanh dễ thở hơn.

Nha dau tu My trong doi nhung thay doi gi khi lam an o Cuba? - Anh 2

  Những chiếc xe có tuổi đời 5-6 thập kỷ có xuất xứ Mỹ vẫn lăn bánh trên các nẻo đường Cuba.

Phát triển kinh tế tư nhân

Kể từ năm 2011, Chính phủ Cuba đã thực thực hiện cắt giảm biên chế nhà nước, với 600.000 người rời khu vực nhà nước tính đến năm 2014 và mục tiêu là 1 triệu người. Chính sách này khiến cho số lao động trong khu vực tư nhân tăng lên gần 2 triệu người, bao gồm 500.000 lao động tư doanh và 575.000 nông dân.

Hiện tỷ trọng trong nền kinh tế của khu vực tư nhân lên đến 1/3 và trong tương lai sẽ còn tăng. Tuy nhiên, cần chờ đợi xem chính phủ sẽ quyết định mức độ cởi mở cũng như cơ hội tiếp cận nguồn vốn, sản xuất hàng hóa, và quản lý tài sản đến đâu cho khu vực tư nhân.

Đến nay, du lịch và nhà hàng chiếm ưu thế trong khu vực tư nhân. Tuy nhiên, viễn thông và dịch vụ vận tải sẽ tăng trưởng nhanh nếu thu hút được FDI vì nước này có khoảng 5.500 kỹ sư công nghệ thông tin tốt nghiệp mỗi năm và khoảng 3.000 người bản địa làm việc bán thời gian cho các công ty Canada và Tây Ban Nha.

Ngoài ra còn một lực lượng hùng hậu khoảng 50.000 chuyên gia máy tính sẵn sàng tham gia thị trường lao động, trở thành nguồn nhân lực trình độ cao và giá rẻ cho các công ty Mỹ.

Hợp nhất hệ thống tiền tệ

Vài năm gần đây, Cuba đã tính tới việc hợp nhất hệ thống tiền tệ, hiện có 2 đồng tiền tồn tại song song: Đồng peso (CUP) dùng cho người dân và đồng peso chuyển đổi (CUC) dùng cho du khách. Hiện Cuba chưa công bố lộ trình cụ thể, song Samuel Schofield cho rằng sớm hay muộn Chính phủ Cuba cũng phải làm điều này để duy trì giá cả ổn định và tạo ra môi trường cạnh tranh lành mạnh.

Hệ thống tiền tệ kép này đến nay bộc lộ nhiều bất cập như thiếu hiệu quả, định giá hàng hóa không đúng giá trị thực và dẫn tới báo cáo kinh tế thiếu chính xác. Thậm chí các nhà bán lẻ có thể niêm yết giá bằng 1 trong 2 đồng tiền, thường người bán hàng niêm yết giá hàng hóa và dịch vụ cho du khách cao hơn nhiều so với dân bản địa. Những cá nhân thu nhập trong các ngành dùng đồng tiền CUC (neo vào đồng đô la Mỹ) cao hơn 10 lần so với mức trung bình cả nước.

Thả nổi đồng CUC theo đồng đô la Mỹ cũng có nghĩa các công ty Cuba được dùng đô la Mỹ nhập hàng với mức giá có lợi vì trên thực tế tỷ giá hối đoái là 24:1. Điều này làm cho các doanh nghiệp sử dụng đồng CUC ngày càng phụ thuộc vào nhập khẩu. Hơn nữa, các công ty sử dụng đồng nội tệ CUP thì chỉ có thể lưu thông trong nước và chịu tỷ giá hối đoái bất lợi.

Báo cáo chính phủ cho thấy mức lương bình quân trong khu vực sử dụng CUC vào khoảng 7.000 đô la Mỹ/năm. Tuy nhiên, người lao động Cuba lại nhận lương theo đồng nội tệ (CUP), đồng nghĩa với việc lương ở nước này bị định giá cao hơn 2.400%. Các công ty nước ngoài thì trả lương bằng đồng đô la Mỹ thông qua một cơ quan tuyển dụng nhà nước. Cơ quan này sau đó trả lương cho người lao động bằng đồng nội tệ với tỷ giá thấp hơn 24:1.

Do đó, tác giả khuyên những công ty có ý định làm ăn ở Cuba nên theo dõi quá trình hợp nhất hóa hệ thống tiền tệ, cũng như việc điều chỉnh giá, và xem xét việc làm ăn có khả dĩ hay không nếu hệ thống đồng tiền kép được xóa bỏ.

LINH PHẠM