Hôm qua, (25-5), sau khi nghe Chủ nhiệm Ủy ban KH-CN&MT của Quốc hội Phan Xuân Dũng trình bày báo cáo giải trình, tiếp thu, chỉnh lý Dự thảo Luật KH&CN (sửa đổi), các đại biểu đã thảo luận sôi nổi tại hội trường. Nhiều sự bất cập khiến KH&CN chưa thể "cất cánh” đã được nêu ra, trong đó nổi lên 2 vấn đề lớn là cơ cấu nhân lực và tài chính cho KH&CN.

Các đại biểu trao đổi bên ngoài hành lang Quốc hội ngày 25-5

Ảnh: Hoàng Long

Cơ cấu nhân lực vùng miền chưa hợp lý

Theo báo cáo của Viện Nghiên cứu lập pháp của Ủy ban TVQH, thời gian qua nguồn nhân lực KH&CN của nước ta đã có bước phát triển cả về số lượng và chất lượng, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ cao. Hiện, Việt Nam có trên 1.500 tổ chức KH&CN với hơn 60.500 cán bộ, trong đó có hơn 1.000 tổ chức của Trung ương và hơn 500 tổ chức của địa phương. Tuy nhiên, nhìn chung đội ngũ cán bộ khoa học nước ta còn ít về số lượng, hạn chế về năng lực, chưa đáp ứng được yêu cầu phát triển của đất nước.

Cơ cấu nhân lực theo ngành nghề và lãnh thổ còn nhiều bất hợp lý. Số cán bộ quản lý Nhà nước về KH&CN ở 63 tỉnh, thành phố chiếm tỷ lệ nhỏ (khoảng 4.100 người). Sự phân bổ nhân lực KH&CN trình độ cao giữa các vùng, miền có sự chênh lệch lớn. Những khu vực cần nhiều chất xám để phát triển (Tây Bắc, Tây Nguyên, Tây Nam bộ...) lại hầu như ít có sự xuất hiện thường trực của các nhà khoa học. Các tổ chức KH&CN tại địa phương chỉ có dưới 10 cán bộ biên chế, hầu như không có cán bộ trình độ trên đại học. Ngay như ở Thủ đô Hà Nội hiện cũng mới có 15/29 quận, huyện, thị xã có cán bộ chuyên trách về KH&CN.

Cơ chế tài chính bất cập

Thời gian qua, Nhà nước đã có nhiều cố gắng tăng cường đầu tư phát triển KH&CN, tạo động lực và nền tảng cho công cuộc CNH-HĐH đất nước. Nguồn lực tài chính dành cho KH&CN ngày càng được tăng cường. Cùng với đó, Nhà nước cũng có chính sách thu hút, khuyến khích các doanh nghiệp tham gia đầu tư phát triển KH&CN. Kinh phí đầu tư cho KH&CN đạt tỷ lệ 2% tổng chi ngân sách nhà nước (NSNN) hàng năm, tương đương 0,6% GDP.

Tuy nhiên, hiện nay vẫn còn thiếu những cơ chế gắn kết chặt chẽ kết quả nghiên cứu, ứng dụng và đào tạo với nhu cầu sản xuất, kinh doanh và quản lý. Nguồn lực huy động từ xã hội vào hoạt động KH&CN còn hạn chế, hiệu quả sử dụng nguồn lực NSNN cho KH&CN chưa đạt hiệu quả cao. Theo Viện Nghiên cứu lập pháp của Ủy ban TVQH thì nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên là do cơ chế tài chính còn một số bất cập, chưa hình thành được cơ chế tài chính phù hợp để tạo động lực đủ mạnh trong việc thúc đẩy hoạt động KH&CN phát triển.

Về vấn đề cơ chế tài chính dành cho KH&CN, nhiều đại biểu QH cho rằng nguồn lực đầu tư cho hoạt động KH&CN còn khá thấp, chủ yếu dựa vào NSNN. Nếu chỉ dựa vào nguồn lực từ NSNN như hiện nay thì rất khó tạo ra được sự đột phá trong phát triển KH&CN, đưa lĩnh vực này thực sự trở thành động lực quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Bên cạnh đó, nguồn vốn chi cho hoạt động KH&CN không chỉ ít, mà còn chủ yếu tập trung cho các viện nghiên cứu Trung ương và bộ ngành, các trường đại học... Do nặng về lý thuyết, tính ứng dụng không cao nên các sản phẩm của những đơn vị này không được các doanh nghiệp chấp nhận vì chưa thực sự đáp ứng được nhu cầu sản xuất kinh doanh của họ.

Bên cạnh đó, việc phân bổ NSNN chưa gắn với các yêu cầu cụ thể về sản phẩm KH&CN, mà chủ yếu vẫn thực hiện việc phân bổ NSNN trên cơ sở biên chế và định mức. Do vậy dẫn đến tình trạng dù làm nhiều, làm ít hoặc không làm gì vẫn được cấp kinh phí. Việc phân bổ vốn chưa được gắn với kết quả nghiên cứu KH&CN. Nhiều đơn vị còn trông chờ, ỷ lại vào NSNN, ngại thay đổi, không năng động để phát triển KH&CN trong môi trường cạnh tranh.

Trước thực trạng KH&CN còn tồn tại nhiều yếu kém, bất cập, nhiều đại biểu QH đề nghị Nhà nước cần xây dựng và thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp khác nhau, trong đó phải thực hiện đổi mới mạnh mẽ cơ chế quản lý, điều tiết nguồn nhân lực đồng đều giữa các lĩnh vực KH&CN và vùng miền trên cả nước, có cơ chế tài chính rõ ràng trong đầu tư cho KH&CN. Có như vậy KH&CN của Việt Nam mới có thể cất cánh, góp phần thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển nhanh, bền vững.

Lê Anh Đức