Cũng giống như cuộc đời của cha mình, Nguyễn Khắc Xương cũng ngược xuôi, bôn ba từ nhỏ cho tới khi neo đậu lại ở mảnh đất Phú Thọ địa linh nhân kiệt. Khi tôi hỏi ông, việc sinh ra trong một gia đình với người cha nổi tiếng như thi sĩ Tản Đà có phải là một áp lực với ông không? Ông cười sảng khoái mà rằng: “Tôi chịu ảnh hưởng ở Tản Đà cái tính ngông, phóng khoáng, tự do không gò bó nên tôi không có bất cứ một áp lực nào cả”. Ông nhớ lại một giai thoại vui về Tản Đà, đó là thời kỳ Tản Đà làm báo cho Diệp Văn Kỳ ở Sài Gòn. Bởi ông là người hay rượu nên thường xuyên chậm bài, Diệp Văn Kỳ thương xuyên phải cho người vào giục. Lúc này Tản Đà mới nói rằng: “Làm văn chứ có phải bổ củi đâu mà cứ giục mãi thế?”.

Từng may mắn được là học trò của thầy Võ Nguyên Giáp

Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Khắc Xương dành cả cuộc đời để tìm hiểu về những tác phẩm của cha ông – thi sĩ Tản Đà.

Cho đến tận bây giờ, khi đã có rất nhiều thành tích và đóng góp trong việc gìn giữ văn hóa dân gian của Phú Thọ nhưng nhà nghiên cứu Nguyễn Khắc Xương vẫn chưa phải là Đảng viên vì ông tự nhận rằng ông là một người tự do chủ nghĩa, vô kỷ luật “may mà mới chỉ dừng ở mức độ chưa kết nạp chứ chưa đến mức bị đuổi khỏi cơ quan”. Ông kể, ngoài công việc chuyên môn, ông hầu như không bao giờ tham gia những sinh hoạt tập thể. Sinh hoạt công đoàn, hoạt động không bao giờ thấy mặt Nguyễn Khắc Xương.

“Trong kháng chiến chống Mỹ, công tác đoàn thể rất chặt chẽ: Đọc báo cũng tập thể, mỗi sáng cán bộ công nhân viên phải tập trung 15 phút nghe đọc báo nhưng tôi không đến. Làm vệ sinh tập thể cũng không bao giờ có mặt tôi, sinh hoạt tập thể dưới sự lãnh đạo của công đoàn tôi cũng không tham gia. Dưới bất kỳ thời kỳ lãnh đạo nào, tôi cũng là một anh ngang bướng như thế”. Anh em cùng đơn vị thường hay nói với nhau rằng: “Cứ đến kỳ lương thì thấy mặt ông ấy. Hết kỳ lương là không thất mặt mũi đâu nữa”. Nguyễn Khắc Xương cũng tự nhận rằng, về tình cảm với anh em trong cùng cơ quan và hiệu quả công việc thì anh em luôn công nhận nhưng với những tiêu chuẩn để kết nạp Đảng thì ông chưa bao giờ có đủ.

Thời niên thiếu, Nguyễn Khắc Xương có may mắn được là học trò của những bậc danh sỹ trí thức như Võ Nguyên Giáp, Bùi Kỷ, Hoàng Minh Giám, Phan Mỹ…Lúc này, cậu bé Nguyễn Khắc Xương rất được các thầy yêu quý bởi cậu là con trai của Tản Đà, khi đó danh tiếng của Tản Đà vô cùng lừng lẫy. Hơn nữa, cậu bé ấy lại rất thông minh và dễ mến. Chịu nhiều ảnh hưởng từ cha nên cậu học trò Nguyễn Khắc Xương học giỏi văn nhưng lại rất dốt toán, dù lúc đó giáo sư Cầu dạy toán thì bạn nào cũng thích mê. Vì dốt toán nên mỗi khi đến trường thi, Nguyễn Khắc Xương đều rất run. Thậm chí, cậu còn không tin nổi khi xem danh sách thi Diplome, cậu là người có tên trong danh sách đậu. Chỉ đậu Thành Chung thôi mà khi đó ở quê, ông ngoại cũng mổ cả một con bò để khao cả xóm. Khi chuẩn bị bước vào phòng thi tú tài, có người bạn đồng môn nói rằng thầy Phan Mỹ gọi anh về, không thi nữa. Thầy Phan Mỹ gọi về và nói rằng, tôi không thi nữa mà sẽ tham gia Việt Minh.

Khi đó, Ban Tuyên truyền xung phong do ông Nguyễn Hữu Đang lãnh đạo mới được thành lập. Chàng trai trẻ Nguyễn Khắc Xương bắt đầu công tác tại đơn vị này, cụ thể là lại Cục miền nam (miền nam ở đây có nghĩa là khu vực phía nam của miền Bắc chứ không phải miền nam theo danh giới bắc – nam tính từ mốc vĩ tuyến 17 như sau này) do Lê Anh Trà trực tiếp phụ trách. Khi đó, Nguyễn Khắc Xương có nhiệm vụ xây dựng, hướng dẫn đội văn nghệ các xã, phụ trách chỉ đạo văn nghệ cho các thiếu nhi và các ban văn hóa xã. Lúc này, chàng trai Nguyễn Khắc Xương đưa các em từ quê Khê Thượng về Thái Bình để tham gia vào các đội văn nghệ thiếu nhi này, một phần để có điều kiện chăm sóc các em, phần để đỡ đần cho mẹ khỏi vất vả. Cũng trong thời gian này, Nguyễn Khắc Xương gặp gỡ và làm quen với một trong những nữ đội trưởng văn nghệ, cũng là người trực tiếp quản lý các em của ông. Người sau này trở thành người vợ yêu của ông và hiện vẫn đang sống cùng ông trong ngôi nhà nhỏ trên thành phố trung du Việt Trì.

Tự hào được làm con của thi sĩ tài danh bậc nhất đất Bắc

“Tôi tự hào khi được làm con trai của Tản Đà” – Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Khắc Xương.

Nhìn lại cuộc đời đã qua 90 năm của mình, nhà nghiên cứu Nguyễn Khắc Xương thấy lời của cha năm xưa hoàn toàn chính xác: Nguyễn Khắc Xương là một anh bán sách giữa chợ đời. Ông nói rằng cuộc đời công tác của ông luôn gắn với văn nghệ ngay cả ở những cơ quan không có chút liên quan nào tới văn nghệ ví dụ như khi ông làm công an địch hậu ở Hải Phòng. Thời gian đầu sau khi khởi nghĩa, ông làm tự vệ thành, bảo vệ thành Hà Nội sau kháng chiến. Lúc này, nhiệm vụ chủ yếu của ông là dựng những vở kịch ngắn để truyên truyền cho cách mạng và truyền bá chữ quốc ngữ. Khi đó, đối tượng tuyên truyền chủ yếu là những người lao động nghèo khổ trong xã hội như những người phu xe, những người làm các công việc chân tay để kiếm sống. Muốn thu hút được họ để tuyên truyền thì phải có những vở kịch vui, vở kịch ngắn đế kéo họ đến. Ông chính là người viết ra những vở kịch như thế. Do điều kiện thiếu thốn, ông vừa viết kịch bình dân học vụ, vừa kiêm luôn diễn viên trong những vở diễn của mình. Nhà nghiên cứu Nguyễn Khắc Xương vẫn còn nhớ vở kịch Thoát Hoan tháo chạy do mình dựng đã từng được diễn tại Nhà Hát Lớn những năm đầu tiên của đất nước độc lập. Ông bảo. nghệ thuật đã tạo nên cuộc đời ông, phải chăng nó là cái nghiệp mà ngay sau khi sinh, cha ông – thi sĩ Tản Đà cha ông đã đặt vào tay ông với tất cả tình yêu và hy vọng với người con trai cả của mình.

Kể cho tôi nghe về tuổi thơ của mình, nhà nghiên cứu Nguyễn Khắc Xương phần nào giúp tôi có thêm nhiều hình dung về cuộc sống của một thi sĩ tài danh đất Bắc. Ông nói rằng, sinh ra làm con trai của một người nổi tiếng như Tản Đà là một điều ông luôn cảm thấy vô cùng tự hào và hãnh diện. Làm con trai một nhà thơ tài năng và khí chất như Tản Đà, ông cũng ít nhiều được cùng cha ngao du thiên hạ. Và đương nhiên có một điều không thể phủ nhận, ông chịu ảnh hưởng rất nhiều từ tính cách của cha mình. Tính cách ấy đưa đẩy cuộc đời ông đến với nhiều những thăng trầm trong cuộc đời nhiều bể dâu này. Nhưng cho đến tận bây giờ, khi đã trải qua hơn 90 trên cõi đời này, ông chưa một lần phải hổ thẹn về những điều mình đã làm được, trước vong linh của phụ thân đang hiện diện trong ngôi nhà nhỏ bé nhưng ấm cúng nơi thành phố ngã ba sông này.

Kỳ cuối: Xứng đáng là truyền nhân của thi sĩ núi Tản sông Đà

Tuấn Ngọc (còn tiếp)