Thị trường đang hối thúc sự thay đổi về cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu của Việt Nam.

Dấu ấn của Nhà máy Lọc dầu Dung Quất đã bắt đầu được ghi nhận ở số liệu thống kê về tình hình xuất nhập khẩu của cả nước trong tháng 11/2009. Vì để lại 424.000 tấn dầu thô (trị giá 218 triệu USD cho Nhà máy Lọc dầu Dung Quất, nên kim ngạch xuất khẩu trong tháng này chỉ đạt 4,8 tỷ USD, tăng 12,8% so với tháng 11/2008, nhưng giảm 4,5% so với tháng 10/2009. Trong khi đó, kim ngạch nhập khẩu tháng 11/2009 cũng chỉ còn 6,55 tỷ USD, giảm nhẹ so với tháng trước và chủ yếu là do giảm lượng xăng dầu nhập khẩu (314.000 tấn, tương đương 155 triệu USD). Nguyên nhân là do, sản phẩm của Nhà máy Lọc dầu Dung Quất đã được sử dụng trong nước. Những con số này một lần nữa cho thấy, ý kiến của ông Trần Đình Thiên, Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam về việc cần thiết phải tính toán lại cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu từ năm tới là hoàn toàn xác đáng. Bởi lẽ, sẽ có một lượng dầu thô không nhỏ dùng để phục vụ sản xuất trong nước và điều đó, chắc chắn sẽ tác động tới kim ngạch xuất khẩu của cả nước. Mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu trong năm 2010 được Quốc hội thông qua là trên 6% có lẽ cũng đã tính tới yếu tố này. Theo số liệu của Tổng cục Thống kê, trong tổng kim ngạch xuất khẩu của 11 tháng qua, riêng nhóm hàng khoáng sản ước tính đạt kim ngạch 7,07 tỷ USD, giảm 38% so cùng kỳ năm ngoái, chiếm 13,7% trong tổng kim ngạch xuất khẩu. Tỷ trọng trên đã giảm đáng kể so với mức 19,8% của cùng kỳ, song theo định hướng của Chính phủ, nhóm hàng này sẽ phải tiếp tục giảm tỷ trọng trong những năm tới. Cùng với đó, cũng phải giảm tỷ trọng hàng hóa xuất khẩu thô, chưa qua chế biến. Không chỉ cần cơ cấu lại hàng hóa xuất khẩu, mà những diễn biến thực tế cho thấy, thị trường cũng đang hối thúc Việt Nam phải thay đổi cơ cấu với cả những mặt hàng nhập khẩu. Bởi ngoài một tỷ lệ lớn máy móc, thiết bị, nguyên vật liệu nằm trong danh mục hàng nhập khẩu, mà chưa thể trong ngắn hạn giải quyết được ngay, thì việc một ngân khoản không nhỏ được dùng để nhập khẩu hàng tiêu dùng đang gây áp lực lên nhập siêu của cả nước. Số liệu thống kê cho thấy, nhập khẩu hàng tiêu dùng đang giữ mức tăng liên tục từ tháng 8 đến tháng 10. Dự kiến, nhóm hàng này vẫn giữ xu hướng tăng nhập khẩu trong hai tháng cuối năm, do yếu tố thời vụ và do nhu cầu tiêu dùng tăng cao vào dịp Tết. Đây có lẽ cũng là điều cần được cảnh báo. GS.TSKH Nguyễn Mại, chuyên gia kinh tế cao cấp đã từng khẳng định với Báo Đầu tư rằng, quan trọng không phải là nhập siêu bao nhiêu, mà là cơ cấu nhập siêu thế nào, đặc biệt với các mặt hàng tiêu dùng. Trên thực tế, với kim ngạch xuất nhập khẩu trong tháng 10 được xác định chính xác lại là xuất khẩu 5,062 tỷ USD, còn nhập khẩu giữ nguyên, thì nhập siêu của cả nước trong 11 tháng qua đã lên tới 10,2 tỷ USD. Mặc dù chỉ bằng 58,6% mức nhập siêu của cùng kỳ năm ngoái và nhiều khả năng, nhập siêu cả năm vẫn nằm trong mức dự báo (11,5 tỷ USD), nhưng con số này hiện đã bằng 19,8% kim ngạch xuất khẩu và điều đó không khỏi khiến các chuyên gia kinh tế lo ngại. Xét về giá trị tuyệt đối, nhập siêu 11,5 tỷ USD trong năm 2009 chưa hẳn là quá lớn, nhất là trong điều kiện Việt Nam đang phải nhập khẩu nhiều nguyên vật liệu phục vụ cho sản xuất. Tuy nhiên, nếu so sánh với kim ngạch xuất khẩu, tỷ lệ 19,8% là đáng lo, nhất là khi thị trường ngoại tệ trong thời gian gần đây tương đối căng thẳng. Thực tế cho thấy, nhập siêu đang có xu hướng tăng cao, cộng thêm thông tin về việc thâm hụt cán cân thanh toán tổng thể của Việt Nam trong năm nay (dự kiến ở mức 1,9 tỷ USD) đã phần nào tác động tới thị trường ngoại tệ. Biện pháp thu hẹp biên độ dao động tỷ giá xuống 3%, bắt đầu thực hiện từ ngày hôm qua (26/11) của Ngân hàng Nhà nước có thể coi là một biện pháp "cấp cứu" cho thị trường ngoại hối. Trong khi đó, việc Bộ Tài chính sẽ rà soát để cân nhắc tăng thuế nhập khẩu nếu còn dư địa; còn Bộ Công thương sẽ hạn chế nhập khẩu các mặt hàng không cần thiết có thể coi là biện pháp "một mũi tên trúng hai đích", vừa góp phần kiểm soát nhập siêu, vừa giúp gỡ bỏ sự căng thẳng trên thị trường ngoại tệ. Cùng với việc công bố số liệu thống kê về tình hình xuất nhập khẩu, Tổng cục Thống kê cũng đã đưa ra khuyến nghị rằng, để có thể kiểm soát tỷ lệ nhập siêu dưới 20% như mục tiêu đề ra, hoạt động nhập khẩu cần được kiểm soát chặt chẽ hơn thông qua việc khẩn trương xây dựng các tiêu chí kỹ thuật kiểm soát chất lượng hàng nhập khẩu, cũng khuyến khích các công trình xây dựng sử dụng hàng trong nước và đẩy mạnh cuộc vận động "người Việt Nam ưu tiên dùng hàng Việt Nam". Rõ ràng, trong bối cảnh các biện pháp hạn chế nhập khẩu bằng quy định hành chính chưa phát huy tác dụng, trong khi hàng rào kỹ thuật trong nước chưa được đưa ra, có nhiều vấn đề cần phải tính tới trong kiểm soát nhập siêu, cũng như thúc đẩy xuất khẩu, mà một trong những biện pháp quan trọng là cơ cấu lại hàng hóa xuất nhập khẩu.