Nằm dưới chân núi phía nam Yên Tử, vườn cây thuốc mang tên ngọn núi linh thiêng này đang lưu giữ một sưu tập gồm 650 loài cây dược liệu điển hình của Quảng Ninh và khu vực miền núi phía Bắc, được xem là tiền đề của một dự án lớn: xây dựng Vườn thuốc quốc gia Yên Tử - một trong 5 vùng dược liệu chiến lược của cả nước theo kế hoạch phát triển từ năm 2020 và tầm nhìn 2030. Tuy nhiên, đằng sau cánh cổng vườn đang rộng mở, thấy con đường đi tới bức tranh tương lai còn gập ghềnh...

Lưu giữ 1.000 bộ gene của khoảng 100 loài cây thuốc

Vườn cây thuốc Yên Tử chính thức ra đời vào tháng 2.2013 trên cơ sở hợp tác giữa Cty CP Phát triển Tùng Lâm - Quảng Ninh, Cty TNHH MTV Dược khoa - Trường Đại học Dược Hà Nội và Bộ môn Thực vật - Đại học Dược Hà Nội có tiêu chí hoạch định rất rõ ràng. Đó là: Bảo tồn cây thuốc và tri thức sử dụng cây thuốc của cộng đồng các dân tộc vùng Đông Bắc Việt Nam; thực hiện các nghiên cứu khoa học về bảo tồn, trồng trọt, phát triển cây thuốc và áp dụng các kết quả nghiên cứu trong sinh kế bền vững của cộng đồng các dân tộc vùng Đông Bắc và các vùng phụ cận; nâng cao nhận thức về môi trường và tài nguyên cây dược liệu cho người dân địa phương và khu vực; trao đổi thông tin và giống với các tổ chức vườn, viện nghiên cứu và công chúng; đưa Vườn cây thuốc Yên Tử trở thành trung tâm phát triển dược liệu và hiện đại hóa sản phẩm thuốc y học cổ truyền của vùng Đông Bắc và phía Bắc.

Phó giáo sư, tiến sĩ Trần Văn Ơn - Phó giám đốc Vườn - cho biết: “ Từ ý tưởng hình thành đến mô hình thực hiện của Vườn cây thuốc Yên Tử đều tinh gọn và hoàn hảo với bộ máy quản lý, vận hành gồm 16 người. Trong đó: 8 người có trình độ cao đẳng và đại học. 8 người khác ở cấp trên đại học gồm 1 tiến sĩ khoa học, 5 tiến sĩ, 2 thạc sĩ thuộc các chuyên ngành: Thực vật học, Dược học, Nông - Lâm học, Kinh tế học và Dân tộc học. Đây chính là nền tảng căn bản nhất của một trung tâm khoa học thực dụng”.

Thực tế, ngay từ bước chuẩn bị cho việc ra đời, các thành viên của Vườn cây thuốc Yên Tử đã tiến hành hàng loạt các điều tra xã hội học và khảo sát kỹ lưỡng điều kiện tự nhiên, môi trường vùng Yên Tử; đưa ra được bản thảo đầu tiên về quy mô phát triển, quy mô loài và mô hình tổ chức của Vườn cây thuốc Quốc gia Yên Tử với những luận chứng khoa học thuyết phục.

Theo đó, vườn được đề xuất xây dựng trên diện tích 270ha với tổng mức đầu tư từ 200 - 2.000 tỷ đồng (thời gian thực hiện từ 8 - 10 năm) có khả năng lưu giữ khoảng 2.000 loài cây thuốc và là những bảo tàng vườn cây thuốc của 18 dân tộc vùng Đông Bắc với 1.000 bộ gene của khoảng 100 loài cây thuốc đã được vườn hóa với vai trò của một trung tâm bảo tồn - phát triển tài nguyên cây dược liệu ở vùng núi thấp phía Bắc.

Tháng 3.2012, tại Hội nghị Phát triển khoa học công nghệ Quảng Ninh, Phó Thủ tướng Nguyễn Thiện Nhân đồng ý với hướng đi này. Tháng 11.2012, Bộ trưởng Y tế ký quyết định thành lập Ban chỉ đạo, Ban soạn thảo và Ban Thư ký xây dựng đề án Vườn cây thuốc Quốc gia Yên Tử.

Bảo vệ 16 loài thuộc sách đỏ Việt Nam

Sau quyết định của Bộ trưởng Y tế, một Thứ trưởng của Bộ được phân công trực tiếp phụ trách chỉ đạo toàn diện việc triển khai đề án Vườn cây thuốc Quốc gia Yên Tử. Như vậy, cũng có nghĩa là Bộ Y tế sẽ đảm nhận vai trò chính trong chương trình đầu tư phát triển. Tiếc thay, do việc thay đổi nhân sự, vị trí này đành tạm thời bỏ trống và nguồn tài chính hỗ trợ cho dự án cũng không còn được nhắc tới nữa. Dĩ nhiên Vườn cây thuốc Yên Tử đã ra đời và không thể không tồn tại. 3 năm, từ 2012 - 2015 thực sự là 3 năm “nỗ lực trong nghèo túng”. Các đơn vị thành viên phải tự bỏ vốn trên 10 tỷ đồng và huy động sức người, xây dựng hoàn thiện 10ha vườn dược liệu đầu tiên với 650 loài cây thuốc. Trong đó có 16 loài thuộc sách đỏ Việt Nam. Một số loài đặc hữu của rừng Quảng Ninh và Yên Tử như: Bán biên phong, ba kích, trà hoa vàng, hoàng mai, đỗ quyên suối...

Hiện tại, Vườn cây thuốc Yên Tử được chia thành 10 khu, mỗi khu là một tập hợp hàng chục loài. Từ nhóm thiết yếu theo quy định của Bộ Y tế chữa các bệnh từ thông thường tới nan y hoặc sức khỏe giới đến nhóm thuộc “Nam dược thần hiệu” theo danh y Tuệ Tĩnh; nhóm cây thuốc làm đồ uống; nhóm cây cảnh làm thuốc; nhóm trà rừng; nhóm hồng; hoàng mai, đỗ quyên Yên Tử và sau cùng là vườn ươm phục vụ công tác nghiên cứu, phát triển nguồn dược liệu cho Quảng Ninh và các vùng lân cận. Trong suốt thời gian kiến thiết, Vườn cây thuốc Yên Tử đã trở thành nơi thực tập và lao động thường xuyên của sinh viên Đại học Dược Hà Nội. Đây còn là điểm tham quan, trao đổi và hợp tác của nhiều nhà khoa học và các tổ chức vườn của một số nước trong khu vực: Singapore, Trung Quốc, Australia... Vườn sẽ là “Con mắt” của “Thung lũng dược liệu xanh Quảng Ninh” kết nối giữa 5 vùng núi: Đông Triều - Uông Bí - Hoành Bồ - Ba Chẽ và Bình Liêu.

Theo Phó giáo sư Ơn, Vườn cây thuốc Yên Tử đã vận động và bước đầu hình thành được 8 đơn vị công ty cộng đồng nằm rải tại 5 địa phương trên. Đây thực chất là các hợp tác xã do người dân góp vốn để được tham gia vào sản xuất, đảm nhiệm cung cấp toàn bộ nguồn nguyên liệu sơ chế. Ông Ơn nhận định: “ Mô hình này là phương thức tốt nhất có thể đem lại sự giàu có cho người dân và lợi ích chung cho cả cộng đồng bởi vì sẽ không ai bị bật ra khỏi đất đai của họ. Cũng chỉ như vậy, ngành sản xuất dược phẩm mới có cơ may đầu tư tập trung để tạo ra những viên thuốc của y học cổ truyền bằng công nghệ hiện đại, đủ sức bước ra thị trường thế giới”.

Cần hỗ trợ từ nhiều phía

Ông Vũ Ngọc Anh (đại diện của Cty CPPT Tùng Lâm) - Giám đốc Vườn cây thuốc Yên Tử - cho biết: “Ngoài xây dựng vườn dược liệu, chúng tôi đã lai ghép thành công giống hoàng mai Yên Tử với mai phương Nam và 2015 cung cấp miễn phí 10.000 cây giống cho các địa phương vùng núi ở đây. Vườn cũng đang ươm 3.000 cây gỗ quý và dự kiến sẽ trồng bổ sung cho rừng Yên Tử vào năm 2016. Đó là câu chuyện cho thấy: Điều kiện tự nhiên, tiềm lực khoa học kỹ thuật và hiệu quả mà Vườn cây thuốc Yên Tử đang tạo ra ở đây là không thể nghi ngờ. Và chỉ cần mỗi năm có được khoảng 2 tỷ đồng thôi, Vườn này sẽ làm được bao nhiêu chuyện”.

Sự thực, Vườn cây thuốc Yên Tử vẫn không ngừng phát triển bằng mọi nỗ lực nội tại. Năm 2015, Vườn đã được tỉnh Quảng Ninh chuẩn y đề án mở rộng tiếp 5ha về khu vực phía nam để xây dựng thêm vườn ươm và bổ sung sưu tập về các nguồn gene mới. Trao đổi về xu thế của đề án “Vườn cây thuốc Quốc gia Yên Tử”, Ông Đặng Huy Hậu - Phó chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ninh - bình luận: “ Đó là một đề án xác đáng và các thành viên của Vườn cây thuốc Yên Tử đã đi đúng hướng. Không phải chúng tôi không nhìn ra những khó khăn tài chính mà họ phải đương đầu. Nhưng trong sự bất lợi ấy cũng cho thấy rất rõ giá trị của những nỗ lực mà họ đã cống hiến. Tôi cũng nghĩ không lâu nữa, khi giai đoạn thực nghiệm kết thúc, vấn đề nguồn tài chính sự nghiệp sẽ được khắc phục. Bởi vì đề án này xứng đáng nhận được sự hỗ trợ từ nhiều phía không chỉ riêng Bộ Y tế”.

'Con mat' cua 'Thung lung duoc lieu xanh' - Anh 1

Phó GS-TS Trần Văn Ơn - Phó giám đốc Vườn cây thuốc Yên Tử - tại vườn Camellia bên khóm trà hoa vàng, cây dược liệu có giá trị đặc biệt trong điều trị ung thư.