Dự kiến ngày 1-1-2015, Luật Phá sản sửa đổi năm 2014 sẽ có hiệu lực, đặc biệt đã có cơ sở pháp lý để thực hiện phá sản NH. Điều này phù hợp yêu cầu của Chính phủ nhấn mạnh các NH yếu kém phải sáp nhập hoặc giải thể nếu cần. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, đây chỉ là là cách để tạo niềm tin cho thị trường về một cơ chế minh bạch trong tương lai, còn phá sản NH trong nước rất khó xảy ra.

Chưa có trường hợp phá sản

NH tuyên bố phá sản không phải là chuyện mới mẻ trên thế giới. Tại Hoa Kỳ, năm 2007 có 3 NH phá sản, năm 2008 con số này lên đến 25 NH, năm 2009 có 140 NH sụp đổ và năm 2010 cũng hơn 100 NH đã phá sản. Ở một số nước châu Âu, tình trạng NH phá sản cũng đã từng xảy ra trong các giai đoạn xảy ra khủng hoảng kinh tế toàn cầu.

Luật Phá sản của hầu hết các quốc gia trên thế giới đều quy định về thủ tục phá sản các TCTD từ rất lâu. Ở nước ta, quy định về thủ tục phá sản NH cũng đã có trong Luật Phá sản năm 2004, sau đó Nghị định 05/2010/NĐ-CP hướng dẫn Luật Phá sản 2004 cũng có quy định chi tiết thủ tục phá sản TCTD.

Tuy nhiên, khái niệm phá sản TCTD mới được nhắc đến khi Luật Phá sản sửa đổi năm 2014 Quốc hội vừa thông qua dành ra 1 chương quy định về thủ tục phá sản TCTD. Trong 1 vài phiên họp gần đây, Chính phủ nhấn mạnh sẽ cho phá sản những NH yếu kém nếu cần, càng làm dư luận quan tâm hơn đến vấn đề này.

Nếu xử lý các TCTD yếu kém bằng biện pháp phá sản có thể thực hiện từ từ để tránh xáo trộn lớn, trước hết là áp dụng đối với các TCTD phi NH như công ty tài chính, công ty cho thuê tài chính và Quỹ tín dụng Nhân dân, sau đó là các NHTM yếu kém theo quy định của pháp luật sau khi đã áp dụng các giải pháp xử lý khác nhưng không thành công hoặc không có hiệu quả kinh tế. Biện pháp cần làm ngay là công khai các thông tin liên quan đến các NH yếu kém để sau đó có thể xem xét cho phá sản.

GS.TS Trần Thọ Đạt,
Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế Quốc dân

Điểm lại hoạt động của ngành NHTM Việt Nam cho đến nay vẫn chưa xảy ra trường hợp phá sản nào, dù về cơ bản hành lang pháp lý đối với vấn đề phá sản NH đã có từ năm 2004. Những năm 1990, hệ thống TCTD gồm 51 NHTM đã trải qua một thời kỳ tái cấu trúc quyết liệt và đến năm 2001 còn 39 NH, nhưng chủ yếu thông qua sáp nhập, hợp nhất (M&A), chuyển nhượng.

Giai đoạn 2008-2009, hệ thống NH tiếp tục lâm vào khủng hoảng và đến năm 2011 hệ thống NH phải tiếp tục thực hiện đề án tái cấu trúc. Thời điểm đó, hệ thống NH đứng trước những thách thức đổ vỡ, mất thanh khoản một bộ phận và nợ xấu trở thành một vấn nạn của các TCTD.

Tuy nhiên, khi tiến hành tái cấu trúc, mục tiêu chính được đặt ra là phải làm sao xử lý nguy cơ đổ vỡ của một loạt NH quá yếu kém, mất thanh khoản, thậm chí có NH gần như đã mất hoàn toàn vốn chủ sở hữu. Với mục tiêu đó, tái cấu trúc hệ thống đã được thực hiện theo hướng sáp nhập, hợp nhất (M&A) hoặc sắp xếp, tổ chức lại 9 NHTM yếu kém theo chỉ định của NHNN.

Sau đợt này, số lượng NH đã giảm xuống nhưng cũng không có trường hợp nào bị phá sản. Ngay với trường hợp GPBank, dù đến cuối năm 2013 vẫn chưa thể tái cơ cấu nhưng NH này cũng đã được chấp thuận để bán 100% vốn cho Tập đoàn UOB (Singapore). Đầu năm nay, NHNN thông báo sẽ tiếp tục tái cơ cấu các TCTD đợt 2, theo đó, năm 2014 sẽ xử lý khoảng 6-7 NHTM thông qua hình thức M&A.

Nhiều rào cản

Báo cáo phân tích khu vực tài chính do NH Thế giới (WB) và Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) cho rằng, tại Việt Nam vấn đề phá sản NH không xảy ra do nhiều yếu tố. Thứ nhất, nếu để NH phá sản, nhà quản lý lo ngại sẽ tác động xấu đến hệ thống, thị trường và tâm lý của người dân.

Thứ hai, dù đã có luật nhưng các thủ tục phá sản, định giá, thanh lý tài sản rất phức tạp, trong khi Việt Nam chưa có kinh nghiệm và khả năng để đáp ứng được các yêu cầu này. Một chuyên gia tài chính cho rằng, rào cản đối với vấn đề phá sản một NH ở nước ta rất nhiều nhưng chính yếu vẫn do vấn đề sở hữu chéo. Vấn đề này đe dọa an toàn hoạt động của từng TCTD nói riêng, an toàn của hệ thống TCTD nói chung và đặc biệt cản trở quá trình cơ cấu lại hệ thống các TCTD.

Đây cũng là nguyên nhân gây ra lo ngại nếu như một NH phá sản không chỉ ảnh hưởng đến hệ thống khách hàng gửi tiền mà chắc chắn sẽ ảnh hưởng không nhỏ đến các NH khác trong hệ thống. Ngoài ra, các NH Việt Nam còn có sự liên hệ chặt chẽ của NH với nhau về tài chính, nên trong các đợt tái cơ cấu hầu hết các NH yếu kém đều được giải cứu để tránh tình trạng sụp đổ bộ phận dẫn đến sụp đổ hệ thống.

Sau khi Luật Phá sản sửa đổi năm 2014 được thông qua, trong một phiên họp gần đây, Chính phủ cũng đã yêu cầu phải xử lý dứt khoát các NHTM yếu kém, kiểm soát chặt chẽ, nếu cần thiết sáp nhập hoặc giải thể. Với yêu cầu này, dư luận cho rằng Chính phủ đang nhắn gửi thông điệp đến các NHTM đang “dậm chân tại chỗ” trong quá trình tái cơ cấu.

Tuy nhiên, một số chuyên gia cho rằng, luật hay thông điệp về vấn đề phá sản được đưa ra trước mắt cũng chỉ có thể tạo niềm tin cho thị trường về sự minh bạch, quyết liệt trong việc tái cơ cấu hệ thống các TCTD, còn việc hiện thực hóa vẫn khó xảy ra.

Rõ ràng, về lâu dài, nếu thực sự NH quá yếu kém, không đáp ứng được các tiêu chí của Luật TCTD, tốt nhất nên phá sản để quá trình tái cơ cấu thật sự hoàn thiện. Bởi NH yếu kém tồn tại càng lâu sẽ càng hút nhiều hơn nguồn lực của các NH khác.