Có ý kiến cho rằng Luật Đất đai hiện hành quy định đất đai thuộc sở hữu toàn dân, tuy người sử dụng đất có nhiều quyền pháp lý nhưng không có quyền định đoạt đối với đất đang sử dụng, người sử dụng đất muốn bán đất lại phải xin phép người này, người kia.

Nhiều khiếu nại liên quan đến đất đai có nguồn gốc từ cá nhân không được là chủ sở hữu đối với đất, việc thu hồi đất cấp cho doanh nghiệp là tùy tiện đền bù cho người có đất bị thu hồi thì rẻ mạt… Vậy nên hiểu thế nào cho đúng?

Về ai là chủ sử hữu đất đai ở nước ta. Thực tế của lịch sử là trước Cách mạng tháng Tám năm 1945 đất đai thuộc sở hữu cá nhân, nhiều người có rất nhiều đất trồng lúa, trồng cây hàng năm, có cả hầm mỏ, sông ngòi, rừng núi… mà người dân gọi người này là chủ đất, là địa chủ. Còn nông dân là người làm thuê cho chủ đất, cho địa chủ. Nhiều thế hệ người Việt Nam đã làm nên đại Cách mạng tháng Tám lật đổ chính quyền phong kiến, thuộc địa, xây dựng nên Nhà nước Việt Nam mới, tước đoạt lại đất từ các chủ đất đem chia cho nông dân. Sau Cách mạng tháng Tám 1945, tuy đất đai vẫn thuộc sở hữu cá nhân, nhưng Nhà nước đã định hướng người nông dân làm ăn, sản xuất chung cộng đồng.

Ngày 18-12-1980, Quốc hội sửa đổi Hiến pháp (sau đây viết tắt là Hiến pháp năm 1980). Tại Điều 19 của Hiến pháp năm 1980 có quy định như sau: “Đất đai, rừng núi, sông hồ, hầm mỏ… đều thuộc sở hữu toàn dân”. Thời điểm này là dấu mốc thời gian của lịch sử dân tộc. Riêng về đất đai đã chuyển quyền sở hữu đất đai từ cá nhân sang sở hữu toàn dân. Theo đó là các Luật Đất đai năm 1987, Luật Đất đai năm 1993, Luật Đất đai 2003 được ban hành và Nhà nước đã thực hiện được quyền quản lý Nhà nước về đất đai, đồng thời cũng quy định rõ các quyền của người sử dụng đất.

Việc xác định đất đai thuộc sở hữu toàn dân, vừa thể hiện lòng tri ân của dân tộc Việt Nam đối với người đã hy sinh xương máu để giữ nước, đồng thời cũng là nhắc nhở người dân Việt Nam đề cao trách nhiệm giữ đất, giữ nước cho thế hệ con cháu.

Luật Đất đai hiện hành tuy xác định đất đai thuộc sở hữu toàn dân nhưng vẫn tôn trọng lịch sử về quyền sử dụng đất của người đang sử dụng đất. Cụ thể là trong Điều 50 Luật Đất đai có quy định hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng đất ổn định không có tranh chấp mà có đủ giấy tờ, trong đó có giấy tờ chuyển nhượng quyền sử dụng đất, mua bán nhà ở gắn liền với đất ở trước ngày 15-10-1993 nay được UBND xã, phường, thị trấn xác nhận là đã sử dụng trước ngày 15-10-1993, hoặc giấy tờ về thanh lý, hóa giá nhà ở gắn liền với đất ở theo quy định của pháp luật, hoặc giấy tờ do cơ quan có thẩm quyền thuộc chế độ cũ cấp cho người sử dụng đất thì được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sử dụng nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất và không phải nộp tiền sử dụng đất.

Tuy đất đai thuộc sở hữu toàn dân, nhưng người sử dụng đất vẫn được thế chấp, bảo lãnh, góp vốn, tặng cho… quyền sử dụng đất để giải quyết đời sống tình cảm, sản xuất kinh doanh của người sử dụng đất. Các quyền của người sử dụng đất quy định trong Luật Đất đai cũng tương ứng với quyền sử hữu đất đai thuộc cá nhân.

Đất đai thuộc sở hữu toàn dân đã ngăn chặn có hiệu quả việc tái lập “địa chủ” thời @. Đây mới là vấn đề quan trọng của đời sống chính trị - xã hội ở nước ta. Quy định đất đai thuộc sở hữu cá nhân thì chỉ một thập niên sẽ có lớp “địa chủ mới”. Cũng từ bài học về lịch sử cho thấy, những gì đã thuộc về lịch sử xã hội, lịch sử dân tộc thì hãy tôn trọng, giữ gìn và không quay lưng mình với lịch sử đã có.

Một thực tế buồn trong việc thu hồi đất của người sử dụng đất để cấp cho doanh nghiệp này, doanh nghiệp khác không đúng với quy định của pháp luật về đất đai và việc áp dụng giá bồi thường bèo bọt, rẻ mạt cho người có đất bị thu hồi đang gây sự bất bình trong nhân dân, mà đặc biệt là với nông dân. Vụ cưỡng chế thu hồi đất sai pháp luật ở huyện Tiên Lãng, Hải Phòng vừa qua chỉ là “giọt nước tràn ly” trong tổng số các vụ thu hồi đất không đúng pháp luật mà thôi. Thực tế có dự án, lúc ban đầu là xây dựng hạ tầng xã hội như: trường học mẫu giáo, bệnh viện, trung tâm y tế… sau khi thu hồi đất lại thay đổi mục đích xây dựng dự án, trường học, bệnh viện thành khu nhà ở dân cư, phân lô chia nền nhà đem bán lấy giá cắt cổ, lập tức bị nhân dân khiếu nại phản ứng, khiếu nại đông người, khiếu nại vượt cấp, có nơi nhân dân chống lại việc thu hồi như vụ ông Đoàn Văn Vươn. Thủ tướng Chính phủ phải chỉ đạo giải quyết vụ việc cụ thể ở huyện Tiên Lãng và chỉ đạo cả nước rà soát lại, ở đâu làm sai phải sửa sai. Các cấp chính quyền làm đúng chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ thì nhất định lập lại được kỷ cương luật nước.

Nhiều người dân có ý kiến là trước đây người đi xe máy không đội mũ bảo hiểm nhưng khi Thủ tướng Chính phủ quyết định bắt buộc người đi xe máy phải đội mũ bảo hiểm khi tham gia giao thông. Kèm theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ là cơ chế kiểm soát, giáo dục, xử phạt người không chấp hành thì người dân đã chấp hành nay thành thói quen tốt. Người dân cũng tin rằng chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ về sửa sai trong quản lý đất đai, thu hồi đất không đúng pháp luật sẽ đạt như việc người đi xe máy đội mũ bảo hiểm khi tham gia giao thông.

Về bồi thường cho người bị thu hồi đất. Trong Điều 42 Luật Đất đai có quy định như sau: “Người bị thu hồi loại đất nào thì được bồi thường bằng việc giao đất mới có cùng mục đích sử dụng, nếu không có đất để bồi thường thì được bồi thường bằng giá trị quyền sử dụng đất tại thời điểm có quyết định thu hồi”. Theo quy định này thì có hai cơ chế bồi thường là: bồi thường bằng đất có cùng mục đích sử dụng và bồi thường bằng giá trị quyền sử dụng đất.

Cơ chế bồi thường bằng giá trị quyền sử dụng đất là bồi thường bằng tiền. Vấn đề căn bản của cơ chế bồi thường bằng tiền là giá bồi thường. Có hai loại giá, một là giá thị trường trao đổi, hai là giá chỉ định của UBND tỉnh. Hiện nay đang thực hiện theo giá của UBND tỉnh mà giá này là giá quá thấp, người dân gọi là giá bèo bọt. Cách đây vài năm tôi được đọc một đơn khiếu nại của một người dân miền Tây Nam bộ đến Hà Nội khiếu nại về giá bồi thường đất bị thu hồi. Người dân này ghi trong đơn khiếu nại là giá tiền bồi thường 1m2 đất bị thu hồi không mua được một ly trà đá tại Hà Nội. Người dân này nói với tôi là, giá đó là sự thật nên mới khiếu nại, còn nếu bồi thường với giá bằng 1/3 giá thị trường chắc không đi Hà Nội khiếu nại. Câu nói thật lòng đó nghĩ mà thấy vị đắng cuộc sống của nông dân và cũng thấy người nông dân Việt Nam tốt quá.

Thiển nghĩ của chúng tôi là việc khiếu nại nhiều về đất đai không phải từ quyền sở hữu đất đai không thuộc về cá nhân mà là từ việc thu hồi đất không đúng pháp luật, lợi dụng lòng tốt của người dân để làm sai pháp luật và về giá tiền bồi thường đất. Nhà nước nghiêm minh với người làm sai pháp luật nói chung, làm sai pháp luật đất đai nói riêng và giải quyết lại cơ chế giá tiền bồi thường đối với người bị thu hồi đất mới giải quyết được bài toán giảm bớt khiếu kiện về đất đai.

Đỗ Văn Chỉnh