Việc xây đập Xayabury sẽ là tiền lệ cho 11 đập khác sẽ mọc lên. Vấn đề đang vượt tầm kiểm soát... Trên đây là phát biểu của ông Nguyễn Việt Dũng, Phó Giám đốc Trung tâm con người và thiên nhiên tại Hội thảo về “An ninh nguồn nước” do Viện nghiên cứu chiến lược, Học viện ngoại giao tổ chức ngày 1/11 tại Hà Nội.

Theo ThS. Nguyễn Hùng Sơn, Phó Trưởng Khoa kiêm Giám đốc Trung tâm Khu vực và Chính sách đối ngoại, Viện Nghiên cứu Chiến lược, việc các nước cứ mạnh ai nấy làm để hưởng quyền lợi cao nhất từ các con sông chung, nhưng lại không có một tổ chức nào có thể đứng ra can thiệp đang là vấn đề phức tạp.

Lượng cá khu vực cầu Cần Thơ (Việt Nam) sẽ giảm 220,000-440,000 tấn/năm (chỉ riêng cá trắng, di cư theo mùa)-Ảnh: Nguyễn Hữu Thiện

Với sông Mê Kông, hiện có Ủy hội là công cụ rõ nhất và cụ thể nhất để đảm bảo an ninh nguồn nước trong khu vực. Thế nhưng vấn đề là năng lực thể chế của Ủy hội có hạn, chỉ có thể tư vấn; thêm nữa các thành viên tham gia cũng chỉ ở hạ nguồn là trung nguồn, còn đầu nguồn như Trung Quốc thì họ không tham gia. Ngay cả khi đã là thành viên của Ủy hội sông Mê Kông (MRC), nếu thấy chạm sâu vào quyền lợi họ cũng sẵn sàng xin rút khỏi.

Hiện Việt Nam nằm hạ lưu của 5 lưu vực sông lớn gồm: sông Mê Kông, sông Hồng, sông Đồng Nai, sông Mã và sông Lam… và là nước đã tham gia MRC. Tuy nhiên việc tổ chức này không có quyền lực và trên thế giới cũng không có tổ chức lưu vực nào có quyền lực nên vẫn là câu chuyện phải bàn tới là hợp tác và tìm cơ sở khoa học. Ông Nguyễn Hồng Toàn, cựu chủ tịch ủy ban Liên hợp ủy hội sông Mekong (MRC) kiêm tổng thư ký ủy ban sông Mê Kông Việt Nam giai đoạn 2003 – 2004 cũng khẳng định: nếu MRC có quyền lực thì có thể nhiều nước sẽ không tham gia.

Trong khi đó, trên thượng nguồn sông Đà, phía Trung Quốc các đập thủy điện ngăn dòng sông chính rất dày, cứ 10-30km có một đập. Đập gần biên giới Việt Nam nhất là Thổ Khả Hà chỉ cách 13km, nên rủi ro vỡ đập là rất lớn. Chưa kể, nước bạn không cung cấp cho ta quy trình vận hành liên hồ chứa, thậm chí các thông số kỹ thuật từng hồ nên gây khó khăn cho Việt Nam vận hành liên hồ chưa phù hợp với điều kiện thực tế lũ xảy ra.

Theo GS.TS Ngô Đình Tuấn, hiện Việt Nam vẫn chưa có trạm Tài nguyên nước kiểm soát sát biên giới mà sông thượng nguồn chảy qua để định rõ số lượng và chất lượng nước, cũng như những thay đổi dòng sông do hoạt động của con người gây bất lợi cho Việt Nam nhằm giúp Việt Nam có phản ứng kịp thời.