Kể từ khi Tổng thống Rodrigo Duterte nhậm chức vào tháng 6/2016, chính phủ Philippines đã có một số chuyển biến đáng kể trong chính sách đối ngoại với phía Bắc Kinh và trở nên xa cách hẳn đối với đồng minh lâu năm Hoa Kỳ. Vậy đâu là nguyên nhân cho những nước cờ này của ông Duterte?

Vi sao Tong thong Philippines khong ua My? (ky 1) - Anh 1

Vào ngày 20/10 vừa qua, nhiều người dân tụ tập trước Đại lễ đường Nhân dân chờ nghe bài phát biểu của Tổng thống Philippines Rodrigo Duterte, một trong những hoạt động nằm trong chuyến thăm chính thức Trung Quốc của ông Duterte trong nỗ lực xích hàn gắn với Bắc Kinh sau nhiều năm bất đồng khốc liệt về vấn đề tranh chấp Biển Đông.

Một vài lời nói tốt về Trung Quốc là điều có thể dự đoán, nhưng không phải ai cũng biết trước được rằng Tổng thống Philippines lại dành đến 30 phút để giải thích lý do vì sao ông không ưa nổi Mỹ, từ trải nghiệm của bản thân ông với các quan chức nhập cư Mỹ, cho đến cách Mỹ can thiệp vào vấn đề của các quốc gia khác, và chốt lại là một lời thề rằng sẽ “cắt đứt quan hệ với Mỹ”.

Ngay khi mở đầu bài phát biểu, ông Duterte đặt câu hỏi: “Cái gì thực sự đã xảy ra với người Mỹ vậy?”, trước khi nói tiếp về hàng loạt các vấn đề của Hoa Kỳ liên quan đến phương Đông. Bài hùng biện của ông Duterte khiến đám đông vừa tán thưởng vừa lo lắng, cùng với cái nhìn đầy hoang mang từ Phó Thủ tướng Trung Quốc Trương Cao Lệ.

Đối với những ai không hiểu rõ về cựu thị trưởng của thành phố Davao Duterte, sự ghét bỏ Mỹ của ông dường như chỉ là những lời nói khoa trương hoặc ẩn sau những phát ngôn bất nhất có thể hàm chứa cả một chiến thuật đáng ngưỡng mộ. Tuy nhiên, cố vấn của Tổng thống Philippines và những người thân cận ông từng nhiều lần nhấn mạnh rằng quan điểm chống Mỹ của ông Duterte là hoàn toàn có thật, rất sâu sắc và khó có thể dẹp bỏ.

Diplomat dẫn lời một phụ tá của ông Duterte cho biết vào ngày 22/10, ngay sau chuyến thăm Trung Quốc, cho biết quan điểm bài Mỹ của Tổng thống Philippines là một sự kết hợp của “chính sách, cá nhân, lịch sử, tư tưởng…”

Để hiểu nguồn gốc của quan điểm của ông Duterte, cần có một cái nhìn cận vào bối cảnh, kinh nghiệm trong quá khứ với Mỹ và sự bất bình về chính sách hiện nay của chính quyền Washington đối với Philippines.

Bối cảnh

Một phần nguyên nhân gây ra cái nhìn thiếu thiện cảm với Mỹ bắt nguồn từ bối cảnh của ông Duterte. Ông là Tổng thống Philippines đầu tiên đến từ phía nam đất nước này, khu vực có đa số là người Hồi giáo với lịch sử khác biệt đáng kể so với phần đông dân chúng thuộc Kitô giáo.

Trong một cuộc phỏng vấn gần đây trên Wall Street Journal, em gái ông Duterte, bà Jocellyn Duterte cho biết bà của hai anh em, cũng là một người Hồi giáo, là người đã khiến Tổng thống Philippines tin rằng Hoa Kỳ đã phạm tội trong cuộc xâm lược và chiếm Philippines làm thuộc địa trong thời kỳ nửa đầu thế kỷ 20.

Vi sao Tong thong Philippines khong ua My? (ky 1) - Anh 2

Ảnh: Philstar

Ông Duterte là một chính trị gia theo quan điểm đảng cánh tả, một xu hướng đã được củng cố khi ông nghiên cứu về khoa học chính trị dưới sự dìu dắt của Jose Maria Sison, người sáng lập Đảng Cộng sản Philippines trong thập niên 60. Xu hướng này đã định hướng góc nhìn chính trị của ông Duterte cho đến tận ngày nay. Trong cuộc phỏng vấn với trang Rappler vào ngày 10/2015, trước khi bắt đầu tranh cử Tổng thống, ông Duterte nhấn mạnh rằng hướng đi của ông là với phe cánh tả.

Tổng thống Philippines vẫn giữ tư tưởng chống thực dân. Tại cuộc họp các nhà lãnh đạo Đông Á (EAS) vào tháng 9 vừa qua, ông Duterte đã nói lạc đề nhận xét chuẩn bị ban đầu và có một bài phát biểu cảm xúc trong đó có đề cập đến vụ thảm sát tại núi lửa Bud Dajo, đảo Jolo ở phía nam Philippines vào năm 1906. Trong sự kiện đó, quân đội Mỹ, theo lệnh của Thiếu Tướng Leonard Wood đã giết chết hơn 600 người Moro (người Hồi giáo Philippines), kể cả phụ nữ và trẻ em, làm rấy lên làn sóng phẫn nộ không chỉ ở Philippines mà còn cả với những người chống đế quốc ngay tại Mỹ như nhà văn Mark Twain.

Sự bài Mỹ của ông Duterte không chỉ thể hiện qua những cơn bộc phát rải rác, mà còn gắn với “chính sách đối ngoại độc lập”, mong muốn ít bị phụ thuộc hơn vào Hoa Kỳ và đa dạng về đối tác quan hệ hơn, trong đó có cả Trung Quốc.

Cốt lõi từ thông điệp của chính quyền Duterte đã được thể hiện phần nào trong một bài đăng trên mạng xã hội của Ngoại trưởng Perfecto Yasay vào ngày 4/10, trong đó khẳng định Hoa Kỳ đã đánh mất Philippines khi cố nắm giữ “sợi xích vô hình” trói buộc Philippines vào “sự phụ thuộc và khuất phục như một ‘cậu em da nâu bé nhỏ’ không có khả năng giành được độc tập và tự do đích thực”. Thuật ngữ “cậu em da nâu bé nhỏ” cũng được ông Yasay nhắc lại nhiều lần trong một bài phát biểu tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) ở Washington vào tháng 9.

Cụm từ này từng được sử dụng bởi cựu Tổng thống Mỹ William Howard Taft khi Mỹ xâm lược Philippines vào nửa đầu thế kỷ 20, trong đó cho rằng “cậu em da nâu bé nhỏ” của Mỹ sẽ phải mất từ 5-=100 năm trong sự giám sát chặt chẽ thì mới có thể “phát triển được tương tự với nguyên tắc và kỹ năng chính trị Ăng-lô Sắc-xông”. Ông Taft từng là Tổng đốc đầu tiên của Philippines vào năm 1901-1904 trước khi trở thành Tổng thống.

Khái niệm mang hàm ý mỉa mai này vẫn được những người chống Mỹ ở Philippines sử dụng, bổ sung cho khẳng định rằng Hoa Kỳ đang tiếp tục khai thác sự phụ thuộc của Manila nhằm duy trì thế chư hầu của nước này đối với Washington, thay vì bảo vệ lợi ích của quốc gia Đông Nam Á.

Chính sách “cây gậy và củ cà rốt của Mỹ đối với Philippines đã được sử dụng hiệu quả suốt những năm qua kể từ khi Philippines giành độc lập, để buộc người dân Philippines phụ thuộc vào nhu cầu và lợi ích Mỹ” - ông Yasay viết - “Tổng thống Duterte đang cố gắng giải phóng chúng ta khỏi nó”.

Trải nghiệm trong quá khứ

Mặc dù bối cảnh của ông Duterte đã hình thành nhận định ban đầu về thế giới nói chung và Hoa Kỳ nói riêng, nhưng thế giới quan này cũng đã được bổ sung thêm bởi các tương tác quá khứ của ông với Washington.

Một vụ việc cụ thể đã chọc giận ông Duterte xảy ra vào tháng 5/2002, khi ông còn là thị trưởng thành phố Davao. Duterte cho rằng của Cơ quan Tình báo Trung ương (CIA) đã giúp đỡ Michael Meiring (được cho là điệp viên CIA) trốn thoát của Mỹ sau khi anh ta vô tình kích hoạt một thiết bị nổ trong phòng khách sạn ở thành phố Davao. Đối với Duterte, điều đó là không khác gì một một sự sỉ nhục vào chủ quyền của Philippines.

“Chúng tôi đã bị Mỹ xúc phạm”, ông Duterte nói vào giữa tháng 10.

Vào tháng 9 vừa qua, Bộ trưởng Quốc phòng Delfin Lorenzana, trước đây từng là một tùy viên quốc phòng tại Hoa Kỳ, cho biết trên kênh truyền thông địa phương ABS-CBN rằng vụ việc Meiring “vẫn làm Tổng thống Duterte nhức nhối cho đến ngày nay”. “Vụ việc đã xảy ra một thời gian dài, nhưng ông Duterte thỉnh thoảng vẫn đề cập đến nó, nói rằng ông vẫn cảm thấy tổn thương khi Mỹ có thể đi vào nước mình, không thông báo với chính quyền thành phố, rồi điềm nhiên yêu cầu trao trả một người đang được cảnh sát địa phương điều tra rồi đưa anh ta ra khỏi Philippines”, ông Lorenzana cho hay.

Vi sao Tong thong Philippines khong ua My? (ky 1) - Anh 3

Ông Duterte cùng Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình. Ảnh: Reuters

Đáp lại, các quan chức Hoa Kỳ, trong đó có Đại sứ Hoa Kỳ Philip Goldberg vừa đến Philippines, tiếp tục phủ nhận rằng chính phủ Mỹ đã không có hành vi xâm nhập nào.

Ông Duterte dường như còn có một thái độ khinh thị nhất định đối với hệ thống nhập cư của Mỹ. Theo báo cáo, Tổng thống Duterte đã từng bị từ chối visa đến Hoa Kỳ. Không có nhiều chi tiết về vụ việc được hé lộ, nhưng nguyên nhân từ chối visa có thể liên quan đến lo ngại của Hoa Kỳ về các vụ giết người ngoài vòng pháp luật ở thành phố Davao trong thời gian ông Duterte làm thị trưởng.

Tổng thống Philippines cũng từng kể về việc ông bị cơ quan di trú Mỹ đối xử ngược đãi. Ông từng đề cập đến một trong những sự cố trong bài phát biểu tại Diễn đàn đầu tư và thương mại tại Bắc Kinh. Theo đó, ông Duterte bị thẩm vấn bởi một viên chức nhập cư người Mỹ gốc Phi tại sân bay quốc tế Los Angeles trong khi quá cảnh trên đường đến Brazil do thiếu một số giấy tờ. Ông

Duterte cho biết ông nói với viên chức này rằng nếu có một chuyến bay trở về Philippines, ông sẽ vui vẻ lên máy bay trở về nước thay vì tiếp tục bị giam giữ. “Đó là lần cuối cùng tôi sang Mỹ”, ông Duterte nói, sau đó tiếp tục cho hay về ý định thiết lập chính sách mới yêu cầu người Mỹ phải xin visa mới được vào Philippines.

P.V