Trong phiên chất vấn trước Quốc hội ngày 16-11, Phó Thủ tướng Chính phủ Vũ Đức Đam khẳng định Việt Nam có triết lý giáo dục nhưng không có những câu trích dẫn để thành kinh điển. Thực tế cho thấy, hiện các trường học vẫn đang lấy một số câu châm ngôn từ thời xa xưa để răn dạy học sinh. Nhưng với bối cảnh hiện nay, những câu châm ngôn này có còn phù hợp?

Triet ly giao duc: Tu tuong xua van la goc re… - Anh 1

Giáo dục hiện đại cũng cần những khẩu hiệu phù hợp hơn. Ảnh: Đỗ Hòa.

Phải hiểu nghĩa rộng

Châm ngôn được các cơ sở giáo dục áp dụng hiện nay thường là những câu nói, khẩu hiệu ngắn gọn được đúc kết qua nhiều năm, nhiều thập kỉ, thậm chí có từ thời Khổng Tử như “Tiên học lễ, hậu học văn” hay “Học thầy không tày học bạn”, “Học đi đôi với hành”, “Lý luận đi đôi với thực tiễn”, “Con ngoan trò giỏi”, “Học, học nữa, học mãi”… Nói một cách công bằng thì những câu châm ngôn này từ lâu nay đã phát huy tác dụng tích cực, là khẩu hiệu đắc lực giúp ổn định xã hội, phát huy truyền thống hiếu học của dân tộc ta.

Tuy nhiên, cần phải hiểu, xã hội và đất nước hiện nay đã chuyển mình sang thời đại mới với công nghệ số, hội nhập, giao lưu kết nối toàn cầu. Thế hệ trẻ bây giờ đã khác xưa khi được sớm tiếp cận với công nghệ hiện đại, được giao lưu với bạn bè quốc tế… Bên cạnh đó, nền giáo dục hiện đại cũng khác xưa khi không còn những giáo điều, khuôn phép, gò bó học sinh trong một khuôn khổ của kiến thức mà đã được mở rộng, tiếp thu và sáng tạo những phương thức hiện đại, phù hợp hơn.

Phó Thủ tướng Chính phủ Vũ Đức Đam cho rằng, triết lý giáo dục của nước ta hiện nay nằm ở xây dựng đất nước “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”, nằm ở việc chúng ta xây dựng con người toàn diện Đức - Trí - Thể - Mỹ, có tinh thần dân tộc, có lòng yêu nước và có trách nhiệm quốc tế.

Với nhiều triết lý mới như thế, các chuyên gia giáo dục đều nhận định những câu châm ngôn tuy vẫn phù hợp nhưng phải được hiểu theo nghĩa rộng hơn. Theo GS.TS. Nguyễn Ngọc Phú, Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hội Khoa học tâm lý giáo dục Việt Nam, những khẩu hiệu ngày xưa vẫn còn nguyên ý nghĩa nhưng phải được phân tích và mở rộng cách hiểu theo hướng phù hợp với xã hội hiện đại.

Lấy ví dụ về câu châm ngôn “Tiên học lễ, hậu học văn”, GS.TS. Nguyễn Ngọc Phú cho rằng, nó có nghĩa là phải học làm người trước rồi mới tới học kiến thức. Điều này vẫn đúng bởi ngay trong văn kiện chính trị Đại hội Đảng XII có yêu cầu phải chuyển mạnh quá trình giáo dục chủ yếu từ trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học; học đi đôi với hành, lý luận gắn với thực tiễn. Phải giáo dục con người Việt Nam phát triển toàn diện và phát huy tốt nhất tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân; yêu gia đình, yêu Tổ quốc, yêu đồng bào, sống tốt và làm việc hiệu quả.

Đồng quan điểm, NGƯT.TS. Đặng Lộc Thọ, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Sư phạm Trung ương cho rằng, các câu châm ngôn ngày trước hay dùng có gốc Hán Việt, gây khó hiểu nhưng hiện đã được Việt hóa hầu hết. Với bối cảnh hiện nay, những câu này vẫn phù hợp nếu biết cách khai thác, mở rộng và phát triển phù hợp. Tuy nhiên, song song với cái cũ, ngành giáo dục nên tìm ra những khẩu hiệu mới.

Tạo sự phù hợp

Việc “tiên học lễ” vẫn là điều đáng phải duy trì. GS.TS. Nguyễn Ngọc Phú cho hay, cả nền giáo dục trong trường học cũng như trong gia đình đang xem nhẹ, chưa thật chú tâm đến việc giáo dục hình thành nhân cách con người. Điều này được thể hiện qua hàng loạt những vụ gây rối trật tự, đánh nhau thậm chí là phạm tội, giết người khi thủ phạm là những học sinh, thanh niên tuổi đời còn rất trẻ trong thời gian qua. Chính vì thế, việc học “lễ nghĩa”, học đạo làm người, học làm “con ngoan, trò giỏi” luôn cần được phát huy.

Nhưng với một xã hội đang dần hướng ngoại, những triết lý hay khẩu hiệu giáo dục cũng phải được “hiện đại hóa” dựa trên sự kế thừa những bài học của cha ông, không nên phủ định sạch trơn.

Điểm đáng buồn nhất trong nền giáo dục Việt Nam luôn là “căn bệnh thành tích”, cha mẹ muốn con học giỏi, điểm cao; các cơ quan công sở lại muốn người có bằng cấp; xã hội vẫn coi việc học đại học là cánh cửa duy nhất để lập nghiệp… Điều này phần lớn là do ảnh hưởng của những tư tưởng “học văn”, “học vẹt”, chỉ chú tâm vào truyền thụ kiến thức một cách giáo điều mà không xét đến khả năng sáng tạo của học sinh từ lâu nay.

Vậy nên, giáo dục Việt Nam vẫn còn mang hơi hướng cũ nên biết bao nhân tài, nhà khoa học đều trở thành “người gốc Việt”. Một giáo sư văn hóa đã nhận định, nếu GS. Ngô Bảo Châu là sản phẩm của một trường chuyên tại Việt Nam mà không có những năm học tập tại Pháp, thì chắc hẳn khó có thể trở thành một nhà toán học đạt giải thưởng cao nhất thế giới như hiện nay.

Về vấn đề này, NGƯT.TS. Đặng Lộc Thọ nhận xét, giáo dục Việt Nam khiến nhiều thế hệ học sinh có kiến thức nhưng khả năng vận dụng vào thực tế lại bị hạn chế, “học thiếu đi đôi với hành”. Vì thế, những câu châm ngôn hiện đại nên theo hướng khuyến khích hình thành phát triển phẩm chất, năng lực tự giải quyết vấn đề thực tiễn, tự học – tự làm… theo những mức độ khác nhau, tùy thuộc vào môi trường, cơ sở giáo dục.

Cũng theo NGƯT.TS. Đặng Lộc Thọ, triết lý giáo dục có thể xuyên suốt nhưng những câu châm ngôn nên có sự đổi mới nếu không sẽ gây sự nhàm chán, không thu hút sự quan tâm của thế hệ học sinh ngày nay. Tất nhiên, đổi mới nhưng vẫn phải đồng hành cùng cái cũ, nếu không, vô hình trung sẽ khiến giới trẻ xem nhẹ, thờ ơ với các giá trị đạo đức truyền thống của cha ông.

Điều này cho thấy, không chỉ riêng giáo dục mà bất cứ lĩnh vực nào của đời sống xã hội, sự phát triển hệ tư tưởng để theo kịp lối sống hiện đại là điều cần thiết. Nhưng “hòa nhập chứ không hòa tan”, chúng ta phải tìm ra những quan điểm phù hợp nhất với định hướng phát triển kinh tế - sxã hội của Đảng và Nhà nước, góp phần tạo nên những con người thực sự nhân văn, có năng lực phục vụ đất nước.

Hương Dịu