Một trong những lý do chính khiến cho các nhà đầu tư phi ngân hàng không quan tâm trái phiếu chính phủ (TPCP) là... rủi ro lạm phát. Để bảo vệ nhà đầu tư, Chính phủ các nước trên thế giới nghĩ đến việc phát hành loại TPCP bảo vệ nhà đầu tư khỏi rủi ro lạm phát, tên gọi là phổ biến là TIPS (Treasury Inflation - Protected Securities).

Trai phieu chinh phu bao ve nha dau tu khoi lam phat - Anh 1

Nếu có loại trái phiếu chính phủ bảo vệ nhà đầu tư khỏi rủi ro lạm phát, các nhà hoạch định chính sách, nhất là Ngân hàng Nhà nước, sẽ đo được kỳ vọng của thị trường về lạm phát, từ đó xác lập ra các mức lãi suất chính sách thích hợp. Ảnh: THÀNH HOA

Không hiểu vì sao trong các đề án phát triển thị trường trái phiếu của Bộ Tài chính từ trước đến nay chưa bao giờ thấy đề cập đến phát hành TIPS.

TPCP: bán chạy nhưng lo ngay

Cho đến thời điểm cuối tháng 9-2016, Bộ Tài chính đã hoàn thành vượt mức kế hoạch phát hành TPCP cả năm. Như thông lệ, điều đáng lo là có đến 90% TPCP phát hành với kỳ hạn ngắn, khoảng năm năm. Điều này khiến cho ngân sách nhà nước luôn đứng trước sức ép trả nợ thường trực khi các khoản nợ liên tục đáo hạn.

Ngoài ra, người mua TPCP không đến từ khu vực ngoài hệ thống ngân hàng (như người dân và các quỹ đầu tư) mà chủ yếu vẫn là các ngân hàng thương mại. Khối lượng tiền mà Ngân hàng Nhà nước (NHNN) bơm ra hay hút vào chủ yếu cũng chỉ chạy lòng vòng giữa các ngân hàng và NHNN thông qua kênh TPCP. Về lâu dài khối lượng tiền tích tụ này luôn tiềm ẩn nguy cơ lạm phát vì vay nợ của Chính phủ chủ yếu đến từ quá trình tạo tiền của NHNN chứ không phải đến từ kênh tiết kiệm của người dân và các quỹ đầu tư.
TIPS mang lại những lợi ích gì?

Trước hết, do được bảo vệ chống lại lạm phát nên điều hiển nhiên là người mua sẽ sẵn sàng chấp nhận nắm giữ các TIPS có kỳ hạn dài hơn. Sức ép trả nợ của chính phủ vì vậy sẽ giảm đi đáng kể, chi phí vay mượn cũng thấp hơn so với các kỳ hạn ngắn. Tuy nhiên lợi ích của TIPS không chỉ có vậy.

Với việc được bảo đảm không bị rủi ro lạm phát, sẽ có nhiều nhà đầu tư trong nước và quốc tế quan tâm đầu tư vào TIPS, thay vì chỉ duy nhất có các ngân hàng thương mại như hiện nay. Điều này sẽ giúp chính sách tiền tệ của NHNN truyền dẫn tốt hơn sang thị trường, nhất là truyền dẫn từ kênh lãi suất chính sách ngắn hạn sang lãi suất dài hạn hơn. TIPS vì vậy còn giúp hình thành nên đường cong lãi suất với nhiều kỳ hạn xa hơn và chuẩn hơn. Đây là điều mà Chính phủ luôn kỳ vọng hướng đến từ lâu nhưng vẫn chưa đạt được.

Mới đây, vào tháng 2-2016, ông Mã Tuấn, kinh tế gia trưởng tại bộ phận nghiên cứu của Ngân hàng Trung ương Trung Quốc đã đề xuất kế hoạch nới lỏng hơn nữa các quy tắc đối với TIPS để tăng cường hiệu lực kênh truyền dẫn chính sách tiền tệ ở nước này. Nhiều đề xuất đáng lưu ý trong kế hoạch này mà chúng ta cần phải nghĩ đến như phải có tự do hóa lãi suất thực sự, cho phép các ngân hàng thương mại nắm giữ đến 60% TPCP giao dịch vào các hoạt động kinh doanh trái phiếu trên thị trường chứng khoán phái sinh, hay cho phép thực hiện các giao dịch hoán đổi lãi suất. Các đề xuất này hoàn toàn phù hợp với kế hoạch triển khai thị trường chứng khoán phái sinh mà Ủy ban Chứng khoán Nhà nước Việt Nam vừa công bố.

Hai năm gần đây NHNN và Bộ Tài chính luôn có sự phối hợp nhịp nhàng, hôm nào Bộ Tài chính phát hành TPCP thì NHNN không phát hành tín phiếu kỳ hạn ngắn và ngược lại. Mục đích là để hai cơ quan này không giẫm chân nhau dẫn tới cạnh tranh làm cho lãi suất cao hơn.

Nếu có TIPS, các nhà hoạch định chính sách, nhất là NHNN, sẽ đo được kỳ vọng của thị trường về lạm phát, từ đó xác lập ra các mức lãi suất chính sách thích hợp. Sau đó chúng sẽ truyền dẫn sang các mức lãi suất dài hạn của các công cụ nợ khác thông qua kỳ vọng lạm phát chứ không phải theo kiểu dàn xếp “hôm nào tôi bán thì anh không được bán” như hiện nay. Một số ngân hàng trung ương trên thế giới như Fed chẳng hạn, trong các thông báo phát ra thị trường về các tín hiệu tăng hoặc giảm lãi suất, họ luôn công bố “phần bù rủi ro lạm phát” được chiết xuất từ TIPS để phát tín hiệu ra thị trường về xu hướng lãi suất chính sách sắp đến. Các tín hiệu này sau đó sẽ truyền dẫn từ lãi suất ngắn hạn sang các lãi suất dài hạn của các công cụ nợ khác trên thị trường.

Đối với Bộ Tài chính, nếu phát hành TIPS, trong những năm đầu tiên khi các nhà đầu tư chưa quen hoặc vẫn còn thận trọng quan sát thì khối lượng phát hành TIPS có thể không nhiều.

Tuy nhiên lợi ích vô cùng lớn là thông qua TIPS, Chính phủ chính thức phát tín hiệu đến người dân cùng với các nhà đầu tư trong nước và quốc tế về quyết tâm của mình trong việc tạo ra một môi trường lạm phát thấp trong dài hạn. Tín hiệu này sẽ làm cho môi trường đầu tư tốt hơn và dòng vốn quốc tế có khả năng chảy vào nền kinh tế nhiều hơn. Nếu các chính sách kinh tế vĩ mô không thận trọng để lạm phát cao, TIPS hóa ra lại trở thành gánh nặng vì Chính phủ phải trả nợ nhiều hơn so với phát hành trái phiếu thông thường. Phát hành TIPS, vì vậy, còn giúp Chính phủ tăng tính giải trình trách nhiệm hơn nữa về nghĩa vụ trả nợ công trước Quốc hội. Ngoài ra để phát triển hơn nữa thị trường trái phiếu doanh nghiệp, Chính phủ cần nghiên cứu cho phép các doanh nghiệp đủ điều kiện phát hành trái phiếu chỉ số hóa theo lạm phát.

Với những lợi ích trên, có lẽ đã đến lúc Chính phủ cần cân nhắc nghiêm túc kế hoạch phát triển thị trường TIPS. Tuy nhiên, có khi ý tưởng này sẽ khó có thể triển khai vì một trở ngại tưởng dễ vượt qua nhưng thực ra vô cùng khó. Đó là vấn đề thống kê chỉ số lạm phát. Nếu vẫn còn đó những nghi ngờ về mức độ độc lập và chính xác trong số liệu công bố chỉ số CPI thì ai dám bỏ tiền ra mua TIPS?

Mỗi quốc gia có cách gọi khác nhau đối với TPCP bảo vệ nhà đầu tư khỏi rủi ro lạm phát (TIPS), chẳng hạn Ấn Độ gọi là trái phiếu tiết kiệm quốc gia điều chỉnh theo chỉ số lạm phát.

TIPS có đặc điểm là lãi suất trái phiếu sẽ được điều chỉnh theo lạm phát. Lạm phát tăng thì lãi suất nhận được cũng tăng theo tương ứng. Thường thì người mua TIPS sẽ nhận tiền lãi một năm hai lần, có điều chỉnh theo chỉ số lạm phát đã công bố. Danh mục của hầu hết các quỹ đầu tư quốc tế ngày càng có thêm sự hiện diện của TIPS như là một cách thức đa dạng hóa đầu tư hữu hiệu.

Thị trường TIPS chẳng những thịnh hành ở các nước phát triển mà gần đây còn phát triển mạnh ở các nền kinh tế mới nổi như Trung Quốc, Indonesia, Thái Lan, Hàn Quốc, Ấn Độ...