XK trái cây tươi Việt Nam vẫn còn gặp nhiều khó khăn, chủ yếu do vướng mắc trong việc đáp ứng các yêu cầu về kiểm dịch thực vật (KDTV) của nước nhập khẩu trái cây...

Trai cay Viet phai vuot nhung rao can ky thuat nao? - Anh 1

Cán bộ kiểm dịch thực vật Việt Nam kiểm tra xoài trước khi chiếu xạ xuất khẩu

Trong số các mặt hàng nông sản có thế mạnh xuất khẩu (XK) của Việt Nam, trái cây tươi đang nổi lên đầy triển vọng nhờ sản lượng lớn, chất lượng tốt. Việc XK thành công nhiều loại trái cây thời gian qua không chỉ đem lại giá trị kinh tế to lớn mà còn giúp nâng tầm vị thế nông nghiệp quốc gia.

Tuy nhiên, XK trái cây tươi Việt Nam vẫn còn gặp nhiều khó khăn, chủ yếu do vướng mắc trong việc đáp ứng các yêu cầu về kiểm dịch thực vật (KDTV) của nước nhập khẩu trái cây.

Theo Phòng Kiểm dịch thực vật (Cục BVTV), đầu tiên phải kể đến rào cản hữu hình quy định kiểm dịch đối với sản phẩm thực vật. Do sự khác biệt về tự nhiên, đặc biệt là thành phần các loài sinh vật gây hại, như loài sinh vật gây hại rất thông thường trên đồng ruộng Việt Nam (ruồi đục quả, bọ phấn, bọ trĩ, rệp, giòi đục lá…) lại là sinh vật gây hại KDTV được quan tâm đặc biệt, đòi hỏi phải kiểm soát chặt chẽ tại nhiều quốc gia khác.

Vì lý do trên, nhiều mặt hàng trái cây tươi từ các nước nhiệt đới bị đưa vào danh mục cấm tại một số quốc gia như Nhật Bản, Hàn Quốc, Hoa Kỳ, Úc… Đây là thách thức rất lớn đối với nông sản Việt Nam nói chung trong quá trình tiếp cận, thâm nhập những thị trường này.

Thứ hai là những rào cản vô hình về quy trình và thủ tục thực hiện đánh giá nguy cơ đối với hàng hóa nhập khẩu. Các nước nhập khẩu đều đưa ra quy định áp dụng các biện pháp bổ sung đối các sản phẩm được xếp vào nhóm nguy cơ cao.

Theo quy định của hiệp định SPS và các quy tiêu chuẩn quốc tế, việc áp dụng các biện pháp kỹ thuật trên phải dựa trên kết quả của quá trình phân tích nguy cơ dịch hại. Đây là một quá trình rất phức tạp, trải qua nhiều công đoạn, đòi hỏi bên XK phải đầu tư thời gian, nguồn lực để chuẩn bị các hồ sơ theo yêu cầu.

Theo các tiêu chuẩn quốc tế về KDTV, nước nhập khẩu sẽ thực hiện phân tích nguy cơ dịch hại (PRA) trước khi cho phép nhập khẩu một mặt hàng thực vật dựa trên thông tin liên quan đến hàng hóa do nước XK cung cấp.

Trai cay Viet phai vuot nhung rao can ky thuat nao? - Anh 2

Cán bộ kiểm dịch thực vật Úc đang kiểm tra xoài Việt Nam nhập khẩu

Theo Hiệp định vệ sinh an toàn thực phẩm và kiểm dịch động thực vật (SPS) của WTO, cho phép các nước thành viên đưa ra yêu cầu kỹ thuật và mức độ bảo vệ phù hợp nhằm ngăn chặn sự du nhập của các loài sinh vật gây hại cây trồng, phá hoại sản xuất nông nghiệp trong nước.
Do đó, hầu hết các nước đều xây dựng quy định KDTV hết sức chặt chẽ, đòi hỏi mặt hàng thực vật nhập khẩu phải đảm bảo theo đúng các tiêu chuẩn, quy trình kỹ thuật cao nhằm ngăn chặn, diệt trừ triệt để những loài sinh vật gây hại. Điều đó dẫn đến thực trạng trái cây tươi Việt Nam đang phải đối mặt với vô số rào cản kỹ thuật KDTV.

Như tên, vùng sản xuất, phương pháp canh tác, biện pháp BVTV đã thực hiện, thành phần sinh vật gây hại (tình trạng, biện pháp quản lý), bao gói hàng hóa, chương trình XK …

Hai bên thống nhất nội dung báo cáo PRA, đặc biệt về điều kiện nhập khẩu. Bên XK phải chuẩn bị nhằm đáp ứng các điều kiện về vùng trồng, cơ sở xử lý, bao gói, chương trình kiểm soát,…

Bên nhập khẩu sẽ tiến hành tiền kiểm tra (kiểm tra các điều kiện tại nước XK), xác định đảm bảo việc đáp ứng điều kiện đưa ra.

Hai bên chỉ tiến hành xúc tiến các thủ tục tiếp theo để cho phép hàng Việt Nam được XK sang thị trường của nước nhập khẩu khi đã đáp ứng đầy đủ các yêu cầu đưa ra.

Do đó, cả quá trình từ đệ trình yêu cầu, chuẩn bị tổng hợp các nguồn thông tin xây dựng hồ sơ đề xuất và cả quá trình đàm phán lâu dài để hoàn tất các thủ tục cho phép nhập khẩu quả tươi của Việt Nam là khó khăn rất lớn mà Cục BVTV phải thực hiện.

Rào cản thứ ba là chi phí, việc áp dụng các biện pháp KDTV, kiểm tra chứng nhận XK tại Việt Nam. Sau khi đáp ứng các yêu cầu để mở cửa thị trường và chuẩn bị đầy đủ cơ sở hạ tầng kỹ thuật để thực hiện các biện pháp KDTV, việc thực hiện các biện pháp xử lý như chiếu xạ hoặc hơi nước nóng phải có sự giám sát của các chuyên gia KDTV nước nhập khẩu.

Việc này đòi hỏi chi phí rất lớn từ phía nước XK và trực tiếp làm tăng chi phí sản xuất, giảm tính cạnh tranh của trái cây XK.

Ước tính, chi phí để hoàn tất các yêu cầu về lập hồ sơ, thực hiện thí nghiệm xử lý KDTV, mời chuyên gia nước nhập khẩu kiểm tra vùng trồng, cơ sở đóng gói, xử lý KDTV cho một loại quả tươi, tốn khoảng 1 tỷ đồng.

Một lãnh đạo Cục BVTV chia sẻ, do những khó khăn như vừa nêu, để đàm phán tháo gỡ rào cản kỹ thuật về KDTV mở cửa thị trường cho một loại quả tươi mất rất nhiều thời gian và chi phí.

Ví dụ vải đi Úc phải trải qua 6 năm, xoài trải qua 7 năm đàm phán; nhãn, vải đi Mỹ phải trải qua 9 năm đàm phán kèm theo điều kiện thực hiện chương trình tiền chứng nhận (pre clearance), chiếu xạ và KDTV nghiêm ngặt đối với từng lô hàng XK đi.

Đặc biệt, có những loại quả mất hơn 10 năm đàm phán nhưng đến nay vẫn chưa được cho phép nhập khẩu (vú sữa, xoài đã nộp hồ sơ cho Mỹ từ năm 2004).

Tranh thủ mọi nguồn lực, khắc phục khó khăn, cho đến nay Cục BVTV (Bộ NN-PTNT) đã đàm phán, thống nhất các biện pháp kỹ thuật về KDTV và mở cửa một loạt thị trường XK cho trái cây tươi của Việt Nam có giá trị cao như EU, Trung Đông, Đông Âu và Canada.

Trong đó, Mỹ đã cho phép nhập khẩu thanh long ruột trắng, ruột đỏ, chôm chôm, nhãn và vải của Việt Nam; Nhật Bản đã cho phép nhập khẩu thanh long ruột trắng, xoài; Hàn Quốc đã cho phép nhập khẩu thanh long ruột trắng, ruột đỏ, xoài; Chi- lê cho phép NK thanh long ruột trắng, đỏ; New Zealand là xoài, thanh long ruột trắng, ruột đỏ; Thị trường Úc là vải và xoài.