Kết quả khảo sát gần đây do Cục Quản lý khám chữa bệnh, Bộ Y tế phối hợp thực hiện cho thấy, cứ 10 người dân thì có tới 9 người mua thuốc kháng sinh mà không hề có đơn bác sĩ.

Đó là tình trạng bán thuốc không cần kê đơn diễn ra tại rất nhiều hiệu thuốc. Dù đã có chế tài quy định từ lâu nhưng có vẻ như tình trạng này vẫn đang thả nổi.

Người dân vẫn vô tư mua thuốc không có đơn

Qua khảo sát nhiều quầy thuốc ở các đường phố, khu dân cư, ngõ ngách trên khắp địa bàn TP Hà Nội, trừ các quầy thuốc ở BV, chúng tôi đều chứng kiến được cảnh người dân vô tư mua thuốc mà không cần đơn bác sĩ kê. Về phía các nhà thuốc thì nhân viên thường ít hỏi đơn, gần như không hỏi người mua về tiền sử dị ứng thuốc, không tư vấn cho bệnh nhân đi khám ở BV khi bệnh nặng hơn. Nhiều nhân viên bán thuốc cho biết họ thường bán thuốc theo kinh nghiệm...

Trong vai một bệnh nhân bị đau răng, tôi tìm đến một cửa hiệu thuốc tân dược trên phố Đê La Thành. Chỉ cần kể qua triệu chứng, không cần phải… há miệng, nhân viên bán thuốc đã chẩn đoán tôi bị viêm chân răng và bán ngay cho loại kháng sinh Tetracyline, uống trong 2 ngày.

Trao đổi về vấn đề này, bác sĩ Nguyễn Ngọc Tuyến (BV Nhi Trung ương) chia sẻ, hiện nay có quá nhiều hiệu thuốc được mở, quầy thuốc rải rác ở các đường phố, khu dân cư, ngõ ngách trong khắp TP, trừ các quầy thuốc ở BV. Vì vậy người bệnh cứ vô tư mua thuốc mà không cần đơn.

Trong khi đó, nếu vào BV thì phải chờ đợi rất lâu. Trò chuyện với một số phụ huynh tự đi mua thuốc, đặc biệt là kháng sinh về điều trị cho con, thì đa số đều không hề biết gì về dược lý của thuốc. Ít người đọc hết tờ hướng dẫn sử dụng về thành phần thuốc hay những cảnh báo về tác dụng phụ khi sử dụng quá liều, quá ngày… Quầy thuốc bán sao, họ sử dụng vậy, chỉ cần hết bệnh là được.

“Vào BV khám vừa chờ đợi mệt mỏi, vừa tốn tiền, nhiều khi bị bắt làm đủ thứ xét nghiệm, mỗi lần con cảm sốt thông thường thì lấy đơn cũ ra mua, nếu không cứ kể tình trạng bệnh, nhân viên bán thuốc cũng bán cho đủ cả. Uống vào thấy đỡ là ổn rồi” - đó là lời chia sẻ của chị Mai Trâm ở quận Cầu Giấy. Theo chị Trâm, bản thân chị và những người trong gia đình chẳng may bị bệnh nặng, phải phẫu thuật mới phải đến BV, chứ cảm sốt, đau đầu, đau răng, nhức mỏi chân tay…thì ra hiệu thuốc mua cho nhanh.

Chia sẻ với PV về tình trạng lạm dụng sử dụng kháng sinh hiện nay, PGS.TS Nguyễn Tiến Dũng - nguyên trưởng khoa nhi (BV Bạch Mai) cho biết, đó là một thực tế đang diễn ra đối với cả người lớn và trẻ nhỏ. Riêng đối với các bệnh nhi, kháng sinh sử dụng bừa bãi nhất ở hai nhóm bệnh hô hấp và da liễu. Thậm chí, nhiều gia đình còn tự ý lên mạng tra cứu, sau đó ra nhà thuốc mua kháng sinh về cho con em mình uống. Chúng tôi đã chứng kiến, điều trị cho rất nhiều bệnh nhân bị dị ứng thuốc, phản ứng phụ của thuốc do tự ý mua hoặc do người bán tự kê đơn.

Tinh trang ban thuoc khong co don: Phai chang che tai xu phat chua du ran de? - Anh 1

PGS.TS Nguyễn Tiến Dũng - nguyên trưởng khoa nhi (BV Bạch Mai).

Không riêng gì với các loại thuốc kháng sinh mà những loại thuốc đơn giản, thông thường cũng có thể xuất hiện các phản ứng phụ không mong muốn. Có một số thuốc không phải kê đơn nhưng trước khi dùng vẫn cần đi khám để được bác sĩ cho biết chính xác tình trạng bệnh tật, sức khỏe và có cần phải uống hay không.

Điển hình như trường hợp một bé gái (khoảng 13 tuổi) ở Buôn Mê Thuột, tìm đến BV Bạch Mai để khám bệnh và trực tiếp PGS Dũng là người khám đầu tiên. “Vừa đưa cháu vào phòng khám, gia đình cho rằng cháu bị hen và trước đó mẹ cháu đã tự tra các loại thuốc trên mạng để cho cháu uống, trong đó có cả kháng sinh. Khi đưa đến BV, nhìn bề ngoài thấy cháu béo bệu, vạch lưng lên thì thấy cháu bị mụn mọc khắp người… Tôi chỉ bảo dừng ngay thuốc đang uống, vì nhìn là biết đó chính là tác dụng phụ của việc lạm dụng kháng sinh. Sau một thời gian điều trị, tình trạng của cháu đã được cải thiện”, PGS Dũng chia sẻ.

Vẫn thiếu cơ chế đồng bộ

Ông Cao Hưng Thái- Cục phó Cục Quản lý khám chữa bệnh Bộ Y tế cho biết, theo một khảo sát tại gần 3.000 hiệu thuốc ở cả khu vực nông thôn và thành thị phía Bắc, thì có 88-91% hiệu thuốc sẵn sàng bán thuốc kháng sinh mà không cần đơn của bác sĩ. Những bệnh thường mua kháng sinh nhiều nhất là ho (gần 32%) và sốt (gần 22%).

Thực tế, việc quản lý bán thuốc chữa bệnh đã có Thông tư, Quyết định của Bộ Y tế từ năm 2008 quy định rõ các danh mục về thuốc không kê đơn và thuốc phải theo đơn. Nhưng, hầu hết tại các cơ sở bán thuốc vì chạy theo lợi nhuận đã không thực hiện nghiêm túc quy định này.

Chế tài đã có, cơ quan chức năng cũng đã tuyên truyền, cảnh báo nhiều nhưng tình trạng tự ý mua bán, sử dụng thuốc tân dược vẫn không giảm bớt. Theo ông Nguyễn Việt Cường- Chánh thanh tra Sở Y tế Hà Nội, tại khoản 1 Điều 40 của Nghị định 176 về xử phạt hành chính trong lĩnh vực y tế đối với hành vi bán thuốc trong danh mục “thuốc bán theo đơn” mà không có đơn của bác sĩ. Tuy nhiên, số lượng nhà thuốc bị phạt trên thực tế rất ít. Đối với các nhà thuốc tư nhân, rất khó để bắt được quả tang họ đang bán thuốc không kê đơn để xử lý.

Theo khảo sát của Bộ Y tế với gần 3.000 nhà thuốc, cứ 10 người mua thuốc kháng sinh thì có tới 9 người mua không theo chỉ định của bác sĩ. 90% thuốc kháng sinh không được bán theo đơn, điều đó đồng nghĩa với việc người dân sẽ không thể kiểm soát được việc sử dụng thuốc của mình. Trong rất nhiều loại thuốc kháng sinh, nếu không chọn được loại phù hợp sẽ gây ra hiện tượng kháng thuốc sau này, thậm chí là sốc thuốc, hay biến chứng…Hơn nữa, mỗi ngày lại có rất nhiều loại kháng sinh được các dược sĩ bào chế ra bởi vì quá trình kháng kháng sinh của vi khuẩn. Chính vì thế, nếu không có đơn của bác sỹ, sẽ rất khó biết được đâu là loại kháng sinh phù hợp cho bệnh nhân.

Theo một khảo sát tại một số BV lớn ở Hà Nội cho thấy, số thuốc được kê trung bình một đơn là 7,06 loại, nhiều đơn có tới 10-20 loại. Tình trạng kết hợp nhiều kháng sinh cũng rất phổ biến, với gần 42%, thậm chí có đơn thuốc dùng đến bốn loại.

Tinh trang ban thuoc khong co don: Phai chang che tai xu phat chua du ran de? - Anh 2

Người dân vẫn vô tư mua thuốc điều trị bệnh mà không cần đơn của bác sĩ.

Ông Đặng Văn Chính, Chánh thanh tra Bộ Y tế, cho hay: “Muốn giải quyết được tình trạng này cần có sự thực hiện nghiêm từ hai phía là người bán và người mua, trong đó, ý thức người dân là vấn đề cốt lõi. Chỉ khi người bệnh nắm được tác hại và mức độ nguy hiểm của việc sử dụng thuốc không theo đơn thì họ mới ý thức được việc khám chữa bệnh đúng cách”, ông Chính cho hay.

Đối với các cơ sở bán thuốc, cơ quan chức năng phải tích cực thanh tra, kiểm tra, có những buổi tập huấn để giáo dục chủ cửa hàng thực hiện các quy định, thông tin tới nhân dân để nhân dân thực hiện đúng. Bên cạnh đó, chủ yếu là hậu kiểm, khi thanh tra, kiểm tra các nhà thuốc sẽ yêu cầu họ phải xuất trình các đầu thuốc nhập vào, thuốc tồn ở thời điểm kiểm tra, thanh tra, so với những đơn đã bán rồi để đánh giá. Vì vậy, trước hết, người dân cũng phải tự có trách nhiệm với bản thân mình. Cần phải hiểu rõ về thuốc khi sử dụng. Tốt nhất là đến khám và điều trị ở những cơ sở y tế để bác sĩ có những chỉ định điều trị thích hợp. Đừng tự ý mà rước thêm bệnh vào người.

Nghị định 176/2013/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong linh vực y tế

Hành vi bán lẻ các loại thuốc phải kê đơn mà không có đơn của bác sĩ sẽ bị phạt tiền từ 200-500.000 đồng. Tại mục 3 về hành vi vi phạm hành chính về dược, mỹ phẩm và trang thiết bị y tế, có 11 điều thuộc lĩnh vực kinh doanh, sản xuất và sử dụng thuốc. Theo đó, các cơ sở kinh doanh thuốc sẽ bị xử phạt từ 3-8 triệu đồng với các hành vi vi phạm: Người quản lý chuyên môn vắng mặt nhưng không thực hiện ủy quyền hoặc cử người thay thế; sản xuất, bán buôn, bán lẻ, làm dịch vụ bảo quản, làm dịch vụ kiểm nghiệm thuốc không có giấy chứng nhận thực hành tốt hoặc giấy chứng nhận thực hành tốt đã hết thời hạn có hiệu lực; không thực hiện việc mở sổ hoặc không sử dụng phương tiện để theo dõi hoạt động mua thuốc, bán thuốc theo quy định của pháp luật.

Việt Nam thuộc nhóm đầu những nước có tỷ lệ kháng kháng sinh

Sáng ngày 30-11, tại Lễ mít tinh truyền thông về phòng chống kháng thuốc tại Việt Nam năm 2016, PGS.TS. Lương Ngọc Khuê - Cục trưởng Cục Quản lý khám chữa bệnh cho biết, gánh nặng do kháng thuốc ngày càng tăng do chi phí điều trị tăng lên, ngày điều trị kéo dài, ảnh hưởng đến sức khỏe của người bệnh, cộng đồng và sự phát triển chung của xã hội. Hàng năm có hàng triệu người chết cho kháng thuốc, trong đó có 1,4 triệu trẻ em và phải chi hàng trăm tỉ USD cho kháng thuốc. Đáng báo động ở Việt Nam đã xuất hiện vi khuẩn kháng đa thuốc, mức độ kháng ngày càng gia tăng đặc biệt ở nhóm vi khuẩn gram âm, thường xuất hiện trong các BV đã có vi khuẩn biến đổi gen đa kháng với carbapenem thế hệ mới. Tổ chức y tế thế giới xếp Việt Nam vào danh sách các nước có tỷ lệ kháng kháng sinh cao trên thế giới.

Nguyễn Khuê