Nếu như năm 2015, giá trị các thương vụ mua bán sáp nhập (M&A) tại Việt Nam đạt 5,2 tỷ USD, thì 7 tháng năm 2016 ước tính gần 3,5 tỷ USD và dự báo 2016 quy mô có thể đạt 600 thương vụ với tổng giá trị 6 tỷ USD. Hình thức chủ yếu thực hiện M&A qua chuyển nhượng cổ phần, vốn góp của tổ chức, cá nhân. Vậy câu hỏi đặt ra liệu Nhà nước có thể thu được bao nhiêu tiền thuế thu nhập DN, thuế thu nhập cá nhân qua các thương vụ M&A?

Luôn tìm cách né thuế

Phải thừa nhận rằng các bên trong các giao dịch chuyển nhượng vốn của các thương vụ M&A luôn tìm “sơ đồ” để đóng thuế thu nhập một cách ít nhất, thậm chí không đóng. Từ phía DN cho rằng, thuế là “cuộc chơi” giữa cơ quan thuế và DN, việc DN tìm cách có lợi nhất trong việc đóng thuế thu nhập là một hoạt động nghiệp vụ bình thường. Trong hoạt động chuyển nhượng vốn, thuế suất phải đóng 20% thu nhập chuyển nhượng (chênh lệch giữa giá mua và giá bán). Với thuế suất cao như vậy, không ít DN tìm cách “lách thuế”, “né thuế” khiến cơ quan thuế phải vất vả truy thu. Song từ góc độ quản lý nhà nước, nếu không quyết liệt ngành thuế sẽ khó khăn trong việc thu thuế chuyển nhượng vốn, bởi ông chủ các DN đang hoạt động tại Việt Nam nhưng thực hiện việc chuyển nhượng vốn bên ngoài Việt Nam và sử dụng nhiều “chiêu” lách thuế, né thuế.

Lấy đơn cử trong giao dịch M&A đình đám gần đây, Tập đoàn Casino (Pháp) chuyển nhượng hệ thống Big C Việt Nam cho Tập đoàn Central Group (Thái Lan) với giá trị lên đến 1,05 tỷ USD thông qua chuyển nhượng Cavi Retail Ltd HongKong - công ty liên kết có trụ sở ở Hồng Công (Casino sở hữu thương hiệu Big C trên toàn cầu, đầu tư vào hệ thống Big C Việt Nam thông qua Cavi Retail). Có ý kiến cho rằng Casino không sản xuất kinh doanh tại Việt Nam, nên không phải là đối tượng thực hiện nộp thuế; Cavi Retail không có hoạt động chuyển nhượng vốn, không có thu nhập từ hoạt động này nên cũng không phải là đối tượng thực hiện nộp thuế. Tuy nhiên, cơ quan thuế của Việt Nam vẫn có cách để gỡ chiêu né thuế này và ngày 31-8-2016, Tập đoàn Central Group của Thái Lan đã nộp toàn bộ 2.034 tỷ đồng tiền thuế chuyển nhượng vốn khi mua lại hệ thống siêu thị Big C Việt Nam từ Casino. Số tiền trên bao gồm tiền thuế chuyển nhượng khi mua lại Big C là 1.914 tỷ đồng và 120 tỷ đồng tiền thuế phát sinh trong hoạt động sản xuất kinh doanh từ năm 2008. Đây là số tiền thuế cao nhất từ trước đến nay Nhà nước thu được từ hoạt động chuyển nhượng vốn.

That thu thue sau cac thuong vu M&A - Anh 1

Nguồn: Vietnam Report

Thiếu cơ sở pháp lý

Thất thu thuế chuyển nhượng thường xuất hiện nhiều và phổ biến ở các DN có vốn đầu tư nước ngoài (FDI). Tính đến tháng 1-2016, cả nước có khoảng trên 15.000 dự án FDI còn hiệu lực với tổng số vốn đăng ký đạt 218,8 tỷ USD, vốn thực hiện khoảng 106 tỷ USD. Tuy nhận được nguồn đầu tư khổng lồ nhưng khu vực FDI lại bộc lộ một số ảnh hưởng tiêu cực trong vấn đề chuyển giá, trốn thuế hiện nay. Theo thống kê từ bảng xếp hạng V1.000 năm 2016 do Vietnam Report thực hiện (biểu đồ), cho thấy khối FDI có số lượng DN đứng thứ hai trong bảng xếp hạng, nhưng có tỷ lệ đóng góp vào tổng số thuế thu nhập DN của toàn bảng chỉ dừng ở mức 16%, thấp hơn nhiều so với tỷ lệ đóng góp của khối DN nhà nước.

Nguyên nhân chủ yếu dẫn đến tình trạng thất thu thuế từ chuyển nhượng vốn do cơ sở pháp lý về lĩnh vực này chưa hoàn thiện, chế tài đối với hành vi cố tình không thực hiện nghĩa vụ thuế chưa đủ sức răn đe. Bên cạnh đó, sự phối hợp giữa cơ quan quản lý thuế, đất đai và cấp giấy chứng nhận đăng ký DN chưa chặt chẽ đã tạo ra kẽ hở để các DN lợi dụng lách thuế.

Để ngăn chặn tình trạng lách thuế chuyển nhượng vốn, cần quy định chặt chẽ về việc DN chuyển nhượng vốn cho tổ chức, cá nhân, phần giá trị vốn chuyển nhượng theo hợp đồng phải có chứng từ thanh toán và phải thanh toán qua tài khoản ngân hàng, không dùng tiền mặt. Trường hợp việc chuyển nhượng vốn không có chứng từ thanh toán, cơ quan thuế có quyền ấn định giá chuyển nhượng và giá vốn chuyển nhượng. Trường hợp chuyển nhượng vốn không có hóa đơn (đối với tổ chức), chứng từ chứng minh (với cá nhân), DN và cá nhân nhận chuyển nhượng vốn có trách nhiệm khai thuế, nộp thuế thay cho tổ chức, cá nhân chuyển nhượng vốn. Tiếp đến, cần có quy định về cơ chế phối hợp giữa cơ quan thuế và cơ quan đăng ký kinh doanh, thể hiện dưới hình thức cung cấp và trao đổi thông tin để cơ quan thuế xử lý những trường hợp trốn thuế, né thuế. Đồng thời, bổ sung quy định DN chỉ được làm thủ tục thay đổi thành viên sở hữu cổ phần khi tổ chức, cá nhân đã hoàn thành nghĩa vụ thuế chuyển nhượng.

TS. Phạm Trí Hùng