Việc Việt Nam gia nhập WTO cùng với sự thâm nhập của các tập đoàn phân phối đa quốc gia đã khiến cho ngành công nghiệp bán lẻ trong nước đứng trước nhiều thách thức và cả những cơ hội.

Thành tích đáng khích lệ

Trong thời kỳ Việt Nam mở cửa thị trường phân phối/bán lẻ theo các cam kết gia nhập WTO, giới kinh doanh và phân phối hàng hóa, đặc biệt trong lĩnh vực bán lẻ Việt Nam băn khoăn trước việc các tập đoàn phân phối đa quốc gia thâm nhập vào nước ta sẽ ảnh hưởng đến ngành công nghiệp bán lẻ trong nước.

Tuy nhiên, TS Đinh Thị Mỹ Loan, Phó Chủ tịch thường trực, kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội các nhà bán lẻ Việt Nam nhận định, các nhà bán lẻ Việt Nam đã nhận thức rõ việc mở cửa thị trường theo cam kết gia nhập WTO sẽ tạo môi trường đầu tư, kinh doanh thông thoáng cho các nhà đầu tư trong và ngoài nước, nhất là trong lĩnh vực dịch vụ bán lẻ. Điều này đưa lại những cơ hội cùng những thách thức lớn do sự thâm nhập thị trường bán lẻ của các nhà đầu tư nước ngoài ngày càng sâu, rộng về số lượng, quy mô và thị phần. Trên thực tế, cộng đồng doanh nghiệp bán lẻ Việt Nam đã không thụ động mà đang từng bước thích ứng với tình hình mới, nâng cao năng lực cạnh tranh.

Tỷ lệ đóng góp của bán buôn và bán lẻ vào GDP ngày càng tăng và chiếm tỷ trọng lớn trong các ngành kinh tế ở Việt Nam (năm 2005 là 13,32% thì đến năm 2010 đã tăng lên 14,43%). Số lao động trong ngành bán buôn, bán lẻ nhiều thứ 3, chỉ sau ngành nông nghiệp - lâm nghiệp - thủy sản và ngành công nghiệp chế biến, chế tạo với hơn 5,5 triệu người trong hơn 49 triệu lao động trong cả nước, nói cách khác cứ 9 lao động thì có một lao động làm việc trong ngành bán buôn, bán lẻ. Trong tổng mức bán lẻ hàng hóa và dịch vụ của Việt Nam, bán lẻ luôn giữ tỷ lệ áp đảo với hơn 79% so với các phân ngành khác như dịch vụ lưu trú, ăn uống chiếm khoảng 11% và dịch vụ du lịch chiếm gần 10% theo số liệu năm 2010.

Thị trường bán lẻ Việt Nam còn rất nhiều tiềm năng (Ảnh: HS)

Cũng theo TS Đinh Thị Mỹ Loan, giai đoạn 2009-2011, trước những khó khăn, thách thức của suy thoái kinh tế toàn cầu, tăng trưởng âm ở ngay các thị trường bán lẻ lớn trên thế giới, ngành dịch vụ bán lẻ Việt Nam đã vượt qua suy thoái với nhiều thành tựu đáng khích lệ. Tổng mức bán lẻ hàng hóa, dịch vụ năm 2011 đạt khoảng 90 tỷ USD, tăng 24,2% so với năm 2010, đây là mức tăng sau loại trừ yếu tố tăng giá: 4,7%.

Lẻ và… nhỏ

Trong những năm qua, các doanh nghiệp trong lĩnh vực bán lẻ của Việt Nam đã nỗ lực mở rộng hệ thống bán lẻ, tăng chất lượng dịch vụ với nhiều loại hình phong phú, như các nhóm siêu thị tổng hợp, nhóm chuyên doanh, cửa hàng tiện lợi, mạng lưới phân phối/bán lẻ của các nhà sản xuất, đặc biệt là mạng lưới chợ truyền thống với hơn 8.600 chợ các loại, trong đó có khoảng 2,6% chợ loại 1; 11,2% chợ loại 2 và hơn 86,1% chợ loại 3.

Tuy nhiên, theo TS Loan, thị trường bán lẻ Việt Nam từ khi gia nhập WTO cũng bộc lộ nhiều hạn chế như quy mô thị trường nhỏ, sức mua yếu, hiệu suất thấp. Phương thức chủ yếu là bán lẻ truyền thống; bán lẻ hiện đại mới chiếm khoảng 20% trên cả nước, trong đó, tại Tp. Hồ Chí Minh từ 40 - 42% và Hà Nội là 13%. Doanh nghiệp bán lẻ trong nước yếu về nhiều mặt, trong đó có 4 điểm yếu cố hữu, đó là: Tính chuyên nghiệp, chiến lược dài hạn, năng lực tài chính và logistics. Bên cạnh đó, còn tồn tại những vướng mắc trong chiến lược phát triển thị trường bán lẻ thể hiện ở cả 3 cấp độ: Nhà nước, ngành công nghiệp và doanh nghiệp.

TS Võ Trí Thành, Phó Viện trưởng Viện Quản lý kinh tế Trung ương khẳng định, sau khi gia nhập WTO, ngành thương mại dịch vụ Việt Nam đã có những bước tăng trưởng đáng kể và được tập trung chủ yếu vào lĩnh vực dịch vụ bán lẻ, du lịch và tài chính ngân hàng. Năm 2011, tỷ trọng của ngành dịch vụ chiếm 37,7% trong khi lao động chiếm 24%. Tuy nhiên, mặc dù mức tăng trưởng cao, nhưng ngành dịch vụ cũng cho thấy những con số đáng buồn. Cụ thể, thương mại dịch vụ tăng cao nhưng vì tốc độ tăng trưởng của thương mại hàng hóa cao hơn nên tỷ trọng thương mại dịch vụ giảm so với thương mại hàng hóa, từ mức 12,4% vào năm 2006, nay còn 11,4% trong năm 2011 và hiện nay, Việt Nam đang chịu thâm hụt dịch vụ lớn.

Thị trường còn rất nhiều tiềm năng

Theo quy hoạch tổng thể phát triển thương mại Việt Nam giai đoạn 2011 - 2020 và định hướng đến năm 2030, tốc độ tăng trưởng của tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng cả nước (theo giá thực tế) tăng bình quân 19 - 20% trong giai đoạn 2011 và 20 - 21%/năm trong giai đoạn 2016 - 2020.

Tại các quốc gia phát triển trên thế giới, thông thường với 100.000 người dân sẽ có trung tâm thương mại lớn; 10.000 người dân sẽ có một siêu thị và 1.000 người dân trên 1-3 cửa hàng tiện lợi. Dựa trên các số liệu thống kê trên, Tổng Thư ký Hiệp hội bán lẻ Việt Nam cho rằng bán lẻ hiện đại ở Việt Nam vẫn còn xa mới đáp ứng nhu cầu. Thách thức lớn của ngành bán lẻ ở nước ta là sự chuyển dịch ngành phân phối - bán lẻ từ quy mô, khái niệm, cấu trúc, hệ thống và tập quán kinh doanh truyền thống sang một ngành thương mại hiệu quả, năng suất cao, công nghệ hiện đại và hướng tới người tiêu dùng, đó là nhận định chung của các chuyên gia kinh tế về những thách thức của ngành bán lẻ tại Việt Nam.

Theo TS Loan, hiện đại hóa ngành bán lẻ không hề đơn giản. Bởi vậy, các doanh nghiệp Việt Nam cần phải tham khảo kinh nghiệm của các nhà bán lẻ quốc tế, các Hiệp hội đồng nghiệp trên thế giới (Hiệp hội bán lẻ Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore, Thái Lan...) để có kế sách phù hợp cho mình.

Bảo Nam