(Vũ khí) - Xin giới thiệu bài viết “Giải vô địch các phương tiện phòng không” của Khramchikhin, phó giám đốc Viện phân tích chính trị và quân sự Viện Hàn lâm khoa Nga.

VN phát triển phần mềm mô phỏng tên lửa S-75M3 Huấn luyện lắp ráp đạn tên lửa S-75M

Bắn hạ máy bay như thế nào và ai bắn ?

Những nỗ lực chế tạo tên lửa phòng không đã được thực hiện từ thời thế chiến lần thứ hai , nhưng vào thời điểm đó chưa nước nào có được trình độ công nghệ cần thiết.

Thậm chí trong cuộc chiến tranh Triều Tiên, tên lửa phòng không cũng chưa xuất hiện. Lần đầu tiên tên lửa phòng không được sử dụng nhiều là trong cuộc chiến tranh Việt Nam và nó (tên lửa phòng không) đã có ảnh hưởng cực kỳ lớn đối với kết cục cuộc chiến này .

Từ đó đến nay, các tổ hợp tên lửa phòng không đã trở thành một trong những phương tiện tác chiến quan trọng nhất mà thiếu chúng thì không thể chiếm được ưu thế trên không .

Các tổ hợp tên lửa S-75, 1974. Ảnh V.Koshevoi /TASS

Trong hơn nửa thế kỷ qua, đã có hơn 20 kiểu tổ hợp tên lửa phòng không và tên lửa phòng không vác vai tham gia tác chiến. Tuy nhiên, trong đa số các trường hợp rất khó xác định một cách chính xác “ thành tích” của chúng. Đôi khi khó có thể kết luận một cách chính xác chiếc máy bay hay máy bay lên thẳng cụ thể nào đó bị bắn hạ bởi phương tiện gì .

Chính vì vậy mà những số liệu được dẫn ra dưới đây là những số liệu đã được kiểm chứng và được các bên có liên quan thừa nhận. “ Chiến tích ” chính xác của các tổ hợp phòng không chắc chắn sẽ cao hơn nhiều, thậm chí trong một số trường hợp – có thể cao hơn nhiều lần .

Tổ hợp tên lửa phòng không đầu tiên có được thành tích trong tác chiến , không những thế - thành tích vang dội , đó chính là S-75 (Dvina) Xô Viết (Việt Nam hay gọi là SAM-2).

Ngày 01/5/1960 tổ hợp này đã bắn hạ chiếc máy bay trinh sát U-2 của Mỹ trên bầu trời Ural và sự kiện này đã gây ra một vụ bê bối quốc tế ầm ỹ. Sau đó, S-75 còn bắn hạ thêm 5 chiếc U-2 nữa – 01 chiếc vào tháng 10 /1962 tại Cuba (sau sự kiện này, thế giới đã chỉ còn cách cuộc chiến tranh hạt nhân một nửa bước chân), 4 chiếc khác – trên bầu trời Trung Quốc từ tháng 9/1962 đến 01/1965.

Thời hoàng kim của S-75 là thời kỳ chiến tranh Việt Nam. Từ năm 1965 đến 1972 , nước này đã được cung cấp 95 tổ hợp S-75 và 7.658 quả tên lửa phòng không có điều khiển.

Thời kỳ đầu, các tổ hợp tên lửa phòng không lúc đầu do các chuyên gia Xô Viết điều khiển nhưng một thời gian ngắn sau đó các sỹ quan và chiến sỹ Việt Nam đã hoàn toàn thay thế các chuyên gia Xô Viết. Theo số liệu của Liên Xô, S-75 đã bắn hạ 1.293 chiếc (có số liệu là 1.770) máy bay Mỹ.

Còn người Mỹ chỉ thừa nhận tổn thất máy bay của họ từ S-75 là vào khoảng từ 150 đến 200 chiếc. Đến thời điểm hiện nay, phía Mỹ đã chính thức khẳng định số liệu như sau: “nạn nhân” của S-75 tại chiến trường Việt Nam là - 15 máy bay ném bom chiến lược B-52, 2 hoặc 3 chiếc máy bay ném bom chiến thuật F-111, 32 máy bay tiêm kích F-4, 8 F-105, 01 F-104, 11 F-8, 4 máy bay trinh sát RB-66, 5 chiếc RF-101, 01 chiếc O-2, 36 máy bay cường kích A-4, 9 cường kích A-6, 18 chiếc A-7, 3 chiếc A-3, 3 chiếc A-1 , 1 chiếc C-130, 01 máy bay vận tải C-123 , 01 máy bay lên thẳng CH-53.

Như đã nói ở trên, hiệu suất tác chiến thực tế của S-75 tại chiến trường Việt Nam chắc chắn là cao hơn nhiều, nhưng cụ thể là bao nhiêu thì không ai có thể khẳng định chắc chắn.

Chính Việt Nam cũng chịu tổn thất vì S-75, nói chính xác hơn là bản sao của S-75 – đó là HQ -2 của Trung Quốc. Tháng 10/1987, một chiếc MiG-21 đã bị loại tên lửa này bắn hạ khi bay lạc vào không phận Trung Quốc. (HQ-2 của Trung Quốc có một lịch sử khá thú vị, xin trình này ở một dịp khác - ND)

Lính phòng không các nước A rập thì không bao giờ có thể so sánh được với lính phòng không Xô Viết và lính phòng không Việt Nam cả về trình độ huấn luyện lẫn kỹ năng tác chiến và chính vì thế mà thành tích chiến đấu của họ (với S-75) khiêm tốn hơn rất nhiều.

Trong cuộc chiến “ Chiến tranh tiêu hao ” từ tháng 3/1969 đến tháng 9/1971, các tổ hợp S-75 của Ai cập bắn hạ ít nhất 3 chiếc tiêm kích F-4 và 01 chiếc “Mister”, 1 chiếc cường kích A-4 , 01 máy bay vận tải “Piper Cub” của Ixrael. Trong cuộc chiến tháng 10/1973 , S-75 cũng hạ được ít nhất 2 chiếc F-4 và 01 chiếc A-4 . Cuối cùng, tháng 6/1982 , S-75 của Syria cũng hạ được 01 chiếc tiêm kích – ném bom “Kfir –C2 “ của Ixrael.

S-75 của Iraq trong cuộc chiến tranh với Iran 1980-1988 đã bắn rơi được ít nhất 4 chiếc F-4 và 01 chiếc F-5E của Iran . Kết quả thực tế có thể còn lớn hơn nhiều lần. Trong chiến dịch “ Bão táp sa mạc” tháng 1-2/1991 , S-75 của Iraq cũng đã bắn rơi 01 chiếc tiêm kích – ném bom F-15E , 01 chiếc tiêm kích F-14 của Hải quân Mỹ , 01 máy bay ném bom “ Tornado” của Anh”. Có thể bổ sung vào danh sách này khoảng 2 hoặc 3 chiếc nữa .

Và cuối cùng, ngày 19/3/1993 – trong cuộc chiến tại Abkhazia , S-75 của Gruzia đã bắn rơi 01 chiếc tiêm kích Su- 27 của Nga .

Tổ hợp phóngtên lửa phòng không S-125, 1986. Ảnh N.Akimov

Tổng cộng, các tổ hợp S-75 đã bắn rơi không ít hơn 200 chiếc máy bay (nếu tính cả Việt Nam thì con số này tính khiêm tốn nhất cũng phải là 500 chiếc ). Nếu xếp theo tiêu chí này thì “ thành tích “ của S-75 vượt qua “ tổng số thành tích” của tất cả các loại tổ tên lửa phòng không còn lại trên thế giới .

Tổ hợp tiên lửa phòng không S-125 ra đời muộn hơn S-75 một chút, chưa kịp tham chiến ở Việt Nam và được “trình diễn” lần đầu tiên trong thời gian cuộc chiến tranh “tiêu hao” - với các kíp chiến đấu Xô Viết.

Mùa hè năm 1970, các tổ hợp này đã bắn rơi được 10 chiếc máy bay Ixrael. Trong cuộc chiến tháng 10, có ít nhất 2 chiếc A-4, 01 F-4 và 01 “Mirage” cũng bị bắn hạ bằng loại tên lửa phòng không này.

S-125 của Etiopia (có thể là với các kíp chiến đấu Xô Viết hoặc Cu Ba) trong cuộc chiến tranh năm 1977 -1978 cũng đã bắn hại được ít nhất 02 MiG-21 của Xô-ma-li.

S-125 của Iraq cũng hạ 2 chiếc F-4E của Iran và 01 F-16C của Mỹ. Có thể con số máy bay của Iran bị S-125 bắn hạ trên thực tế không ít hơn 20, nhưng đến nay vẫn chưa tìm thấy một bằng chứng thực tế thuyết phục nào cho con số này.

S-125 của Ăng gô la với các kíp chiến đấu Cu Ba vào tháng 3/1979 đã bắn rơi 01 chiếc máy bay ném bom “Canbera” của Nam Phi.

Cuối cùng, tất cả các tổn thất về không quân của NATO trong cuộc chiến chống Nam Tư tháng 3 đến tháng 6/1999 đều là “ chiến tích” của S-125 Xecbi . Đấy là 01 chiếc máy bay ném bom tàng hình F-117 và 01 tiêm kích F-16C- cả 02 chiếc này đều của Không quân Mỹ.

Như vậy, tổng số mà các máy bay bị S-125 bắn hạ đã được xác định không vượt quá 20 chiếc. Con số thực tế có thể cao hơn khoảng 2 đến 3 lần .

Loại tên lửa phòng không có cự ly bắn lớn nhất trên thế giới S-200 được coi là chưa bắn hạ được chiếc máy bay nào . Có thể, vào tháng 9/1983 , S-200 của Syria do kíp chiến đấu Xô Viết điều khiển đã bắn hạ được một chiếc máy bay radar cảnh báo sớm E-2C của Ixrael.

Ngoài ra, trong cuộc xung đột Mỹ và Lybia mùa xuân năm 1986 , có nguồn tin cho rằng S-200 đã bắn rơi 2 chiếc máy bay cường kích của Hải quân Mỹ A-6 và 01 chiếc máy bay ném bom F-111 . Nhưng ngay cả các chuyên gia Xô Viết lẫn các chuyên gia Nga đều chưa dám khẳng định thông tin trên.

Chính vì vậy mà không thể loại trừ khả năng là chiến thắng duy nhất của S-200 lại chính lại là vụ bắn hạ chiếc máy bay chở khách Tu-154 của chính Nga (nước sản xuất) vào mùa thu năm 2001 .

Loại tên lửa phòng không hiện đại hơn của Bộ đội phòng không (hiện nay là của Không quân Nga do đã sát nhập 2 quân chủng) là S-300P chưa được thủ lửa lần nào, và thành thử , những tính năng kỹ thuật ưu việt của nó vẫn chưa được kiểm chứng trên thực tế .

Nhưng các tổ hợp tên lửa phòng không Xô Viết của phòng không lục quân lại đã được sử dụng rộng rãi trong nhiều cuộc chiến. Trước hết, đấy là tổ hợp “Kvadrat” (đây là phiên bản xuất khẩu của tên lửa của phòng không Lục quân Xô Viết “ Cub”).

Về cự ly bắn, nó tương tự như S-75, chính vì thế mà ở nhiều nước, loại tên lửa này được sử dụng cho Lực lượng phòng không chiến lược chứ không phải nằm trong biên chế của phòng không lục quân.

Trong cuộc chiến tháng 10/1973, các tổ hợp “Kvadrat” của Ai cập và Syria đã bắn hạ tổng cộng ít nhất 7 chiếc A-4, 6 chiếc F-4, 01 chiếc “ Super Mister”. Tiếp theo đó , mùa xuân năm 1974, “Kvadrat” của Syria bắn rơi thêm được 6 chiếc máy bay Ixrael ( lưu ý - đây là số liệu của phía Xô Viết cung cấp.)

“ Kvadrat” trong tay Quân đội Iraq cũng có thành tích – ít nhất là 01 chiếc F-4E và 01 chiếc F-5E của Iran và 01 chiếc F-16C của Mỹ bị loại tên lửa này bắn rơi. Rất có thể danh sách này không dừng lại ở đó mà có thể là con số thực là từ khoảng từ 10 đến 20 chiếc máy bay của Iran và từ 1 đến 2 chiếc máy bay Mỹ .

Trong cuộc chiến tranh đòi độc lập của Tây Sahara với Marốc ( cuộc chiến tranh này vẫn chưa kết thúc), Angeria đứng về phía Mặt trận POLISARIO đấu tranh đòi độc lập và đã chuyển giao cho Mặt trận này một số lượng đáng kể các phương tiện phòng không.

Trong số đó có cả tổ hợp “ Kvadrat” và chính loại tên lửa này đã bắn rơi ít nhất 01 chiếc F-5A của Marốc ( tháng 1/1976) . Ngoài ra, tháng 1/1985 , “ Kvadrat” cũng của Angeria hạ thêm 01 chiếc tiêm kích “Mirage –F-1” của Marốc.

Còn trong cuộc chiến Libia- Cộng hòa Sat 1970 -1980 , người Sat đã chiếm được một số tổ hợp “ Kvadrat”của Lybia , một trong số đó đã bắn rơi 01 chiếc máy bay ném bom Tu-22 của chính Lybia.

Người Xecbia cũng sử dụng nhiều tổ hợp “Kvadrat” vào những năm 1993-1995 trong cuộc chiến tại Bosnia và Gersegovina . Tháng 9/1993, chính “Kvadrat” đã bắn hạ 01 chiếc MiG-21 của Khorvakia, tháng 4/1994 – 01 chiếc “ Sea Harrier” của Anh ( theo một số nguồn khác thì chiếc máy bay của Anh bị tổ hợp tên lửa phòng không vác vai “ Strela-3” bắn hạ) .

Lần cuối , tháng 6/1995 một chiếc F-16C của Không quân Mỹ cũng bị “ Kvadrat” bắn rơi .

Như vậy , nếu tính đến hiệu quả thì tổ hợp “ Kvadrat” qua mặt S-125 và xếp thứ hai sau S-75 .

Tổ hợp tên lửa phòng không “ Buk” ( của Nga) là biến thể của “Cub” được coi là loại tên lửa phòng không tương đối hiện đại . Đã có một số chiếc máy bay bị loại tên lửa này bắn rơi . Tuy nhiên, những”thành tích” đó không hề đem lại niềm vui cho người Nga .

Tháng 1/1993 , trong cuộc chiến tranh tại Abkhazia , “ Buk” của Nga đã bắn nhầm 01 chiếc cường kích L-39 của Abkhazia ( đồng minh của Nga) . Trong cuộc chiến 5 ngày tháng 8/2008 tại Kapkaz , tổ hợp “ Buk” của Gruzia ( do Ukraine cung cấp) đã hạ tới 01 chiếc máy bay ném bom Tu-22M , 01 chiếc Su-24 và rất có thể là 3 chiếc cường kích Su – 25 nữa của Nga .

Trong thời điểm hiện tại, người ta cũng cho rằng chính “ Buk” ( vấn đề chỉ ở chỗ - của ai?) là thủ phạm gây ra vụ rơi chiếc ‘Boeing- 777 ” của Malaixia tại Donbass, tuy nhiên trên thực tế mọi việc hoàn toàn còn chưa rõ ràng .

Về tổ hợp tên lửa phòng không của lục quân “Osa” . Theo số liệu của phía Xô Viết thì từ tháng 4/1981 đến tháng 5/1982 , các tổ hợp “ Osa” của Syria đã bắn rơi được 8 chiếc máy bay Ixrael – 4 chiếc F-15, 3 F-16, 01 F-4 .

Tuy nhiên, không có một bằng chứng cụ thể để khẳng định số liệu trên và không thể loại trừ khả năng đây hoàn toàn là số liệu “ma” . Chỉ có một thông tin duy nhất được khẳng định là 01 chiếc F-4E của Ixrael bị “ Osa” bắn rơi tháng 7/1982 .

Mặt trận POLISARIO ( như đã nói tới ở trên- ND) tiếp nhận phương tiện phòng không không chi từ Angeria , mà còn từ Lybia. Chính “ Osa” do Lybia cung cấp đã bắn rơi 01 chiếc ‘Mirage-F1” và 01 máy bay vận tải C-130 của Marốc vào tháng 10/1982 .

“ Osa” của Ăngola vào tháng 9/1987 đã bắn rơi 01 AM-3CM ( máy bay trinh sát hạng nhẹ do Ý sản xuất) của Nam Phi . Có thể “ Osa” còn bắn rơi một số chiếc máy bay và máy bay lên thẳng của Nam Phi .

Có khả năng là “Osa” của Iraq đã bắn hạ được 01 chiếc “Tornado” của Anh vào tháng 1/1991.

Cuối cùng , nạn nhân của “Osa” Nga là 01 chiếc Mig-29 của Moldova tại Pridnhestrovie tháng 6/1992 .

Nhìn chung , “chiến tích” của “Osa” là tương đối khiêm tốn , cũng tương tự như các tổ hợp “Strela-1” và biến thể cải tiến của nó là “ Strela-10” .

(Còn tiếp)

Lê Hùng (Tổng hợp)