Thực tế các nước trên thế giới và một số nước trong khu vực cho thấy thuế thuốc lá cao không làm gia tăng buôn lậu. Chính thuế thuốc lá cao đã làm giảm số lượng thuốc lá của người sử dụng và giảm cả tỉ lệ người sử dụng thuốc lá

Thuế cao không làm gia tăng buôn lậu

Tại Thái Lan, thuế thuốc lá đã tăng hơn 10 lần trong vòng 20 năm (từ năm 1994 đến năm 2012). Hiện nay mức thuế trên giá bán lẻ của Thái Lan là 70%. Nếu tính trên giá xuất xưởng, mức thuế này tương đương 567% thuế theo giá xuất xưởng của Việt Nam. Giá thuốc lá tăng từ 15 Bath/bao (năm 1994) lên 65 Bath/bao năm 2012. Thu ngân sách từ thuế thuốc lá tăng từ 20 tỷ Bath năm 1994 (tương đương 615,3 triệu USD) lên 60 tỷ Bath năm 2012 (tương đương 1.843,17 triệu USD). Trung bình mỗi năm tăng khoảng 1,9 tỷ USD. Tỷ lệ hút thuốc ở nam giới giảm từ 59,33% năm 1991 xuống 41,69% năm 2011. Tiêu dùng thuốc lá giảm nhẹ: sản lượng năm 1994 là 2,328 triệu bao; năm 2012 là 2,130 triệu bao (tuy tỷ lệ hút giảm nhưng do dân số tăng và có một số lượng nhất định người hút mới nên số lượng người hút ít thay đổi).Ước tính số ca tử vong sớm tránh được từ việc tăng thuế trong giai đoạn 1991-2006 tại Thái Lan là 31,867 người. Thực tế cho thấy mức thuế thuốc lá cao của Thái Lan không làm gia tăng buôn lậu thuốc lá. Điều tra về sử dụng thuốc lá ở người trưởng thành của Thái Lan năm 2011 cho thấy chỉ có 4,8% người tiêu dùng mua thuốc lá lậu.

Còn tại Philipines, năm 2014, Chính phủ Philipines tiến hành cải cách chính sách thuế với mức thuế tăng từ 100%-300% so với năm 2013. Hiện nay mức thuế trên giá bán lẻ của Philiipines là 53%. Sản lượng thuốc lá hiện nay của Philipines là 5,110 triệu bao/năm; Thu ngân sách từ thuế là 2,498 triệu USD/năm.Nhờ có cải cách thuế, ngân sách dành cho y tế năm 2014 tăng 57% so với năm 2013. Số tiền này giúp số hộ nghèo được hưởng bảo hiểm y tế tăng từ 5,2 triệu hộ lên 14,7 triệu hộ.

Bảng so sánh thuế, sản lượng thuốc lá và nguồn thu từ thuế thuốc lá

giữa Việt Nam, Thái Lan và Philipines

So sánh Thái Lan, Philippines với Việt Nam có thể thấy mặc dù tổng sản lượng tiêu thụ thuốc lá bằng ½ hoặc chỉ cao hơn Việt Nam một chút, nhưng doanh thu thuế thuốc lá của những nước này cao gấp 3-4 lần Việt Nam. Điều này khẳng định thêm tỷ lệ thuế Việt Nam còn rất thấp và nếu tăng thuế thì nguồn thu ngân sách sẽ tăng lên rất đáng kể.

Điều gì diễn ra tại Việt Nam qua 2 lần tăng thuế thuốc lá vào 2006 và 2008

Việt Nam đã điều chỉnh các mức thuế thuốc lá vào năm 2006 và tăng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá vào năm 2008. Cụ thể, năm 2006 điều chỉnh các mức thuế 25%, 45%, 65% thành một mức thống nhất 55% cho tất cả các sản phẩm thuốc lá. Năm 2008: tăng từ 55% lên 65%. Mức tăng thuế năm 2008 còn cao hơn mức tăng 5% đang được đề xuất trong dự thảo Luật sửa đổi bổ sung một số điều của Luật thuế tiêu thụ đặc biệt hiện nay. Các hành động này đã có tác động tới giá thuốc lá. Đó là giá danh nghĩa của thuốc lá đều tăng trong cả 2 lần tăng thuế vào 2006 và 2008. Giá thực tế (đã loại bỏ lạm phát) chỉ tăng trong lần tăng thuế 2006, giảm trong lần tăng thuế 2008. Còn tác động tới tiêu dùng, có thể thấy tiêu dùng thuốc lá chỉ giảm vào những năm tăng thuế rồi tăng ngay trở lại vào các năm sau đó, không duy trì được mức giảm tiêu dùng trong những năm tiếp theo, cụ thể:

Tiêu dùng giảm từ 4,0 tỷ bao năm 2005 xuống 3,4 tỷ bao năm 2006 sau đó lại tăng lên 3,8 tỷ bao năm 2007.

Tiêu dùng giảm từ giảm từ 3,8 tỷ bao năm 2007 xuống 3,5 tỷ bao năm 2008, sau đó lại tăng lên 3,9 tỷ bao năm 2009 và tiếp tục tăng trong các năm tiếp theo.