Cựu Thủ tướng Bồ Đào Nha Antonio Gutteres, nguyên Cao ủy Liên hợp quốc về người tị nạn trong hai nhiệm kỳ từ 2005 tới 2015, ngày 5/10 vừa qua đã giành được đa số phiếu trong cuộc bầu chọn Tổng thư ký mới tại Hội đồng Bảo an LHQ. 13 đại biểu đã ủng hộ ông. Hai đại biểu bỏ phiếu trắng và không có một phiếu chống nào. Ông Gutteres đã chính thức được phê chuẩn làm Tổng thư ký thứ 9 của LHQ. Nhiệm kỳ của ông sẽ bắt đầu từ ngày 1/1/2017.

Tan Tong Thu ky LHQ Antonio Gutteres: Dong luc moi - Anh 1

Chọn lựa khó khăn

Cuộc chạy đua vào ghế TTK LHQ kỳ này có tới 13 ứng cử viên tham gia, trong đó có 7 phụ nữ. Chung cuộc còn lại 10 người trong cuộc bầu chọn kéo dài tới 6 vòng ngày 5/10. Nói một cách công bằng, kết quả bầu chọn khá bất ngờ vì không trùng với những dự đoán trước đó của dư luận. Tân TTK LHQ không phải là phụ nữ, lại càng không phải là đại diện của các quốc gia Đông Âu như đòi hỏi của những người cổ xúy cho xã hội dân sự hay một số nước thành viên. Ông Gutteres là người châu Âu thứ tư được ngồi trên vị trí đầy danh giá này. Trong cuộc bầu chọn ngày 5/10 vừa qua, ông đã vượt lên trên 9 ứng cử viên khác, trong đó có gương mặt nữ rất uy tín là bà Kristalina Georgieva, Cao ủy châu Âu và cũng là cựu phó giám đốc Ngân hàng Thế giới (WB). Cho tới sát vòng bầu chọn cuối cùng, bà Georgieva vẫn còn nuôi trong lòng hy vọng đắc cử vì bên tai bà vẫn văng vẳng lời phát biểu của đại sứ Nga tại LHQ Vasili Churkin, đang giữ chức Chủ tịch Hội đồng Bảo an LHQ trong tháng 10 này: “ Chúng tôi thực sự cho rằng, đã tới lượt của Đông Âu… Chúng tôi rất muốn thấy trên cương vị TTK LHQ là một người phụ nữ”…

Theo đánh giá của các nhà quan sát, thất bại của các đại diện Đông Âu trong cuộc bầu chọn TTK LHQ vừa qua có không chỉ một nguyên do.Thí dụ như trong mắt của Điện Kremli, bà Georgieva trước tiên không phải là một nữ đại diện cho khu vực Đông Âu mà là biểu tượng của Liên minh Châu Âu (EU), tổ chức đang tiến hành các biện pháp trừng phạt đối với Moskva sau việc Krym được sáp nhập vào nước Nga. Hơn nữa, nếu Moskva ủng hộ bà Georgieva thì cũng có nghĩa là phải từ bỏ một phương án khác hợp ý hơn trong quan hệ với Đông Âu. Nếu bắt buộc phải chọn một phụ nữ Bulgari vào ghế TTK LHQ, Moskva hẳn sẽ nghiêng hơn về phía bà Irina Bokova, người hiện đang là Tổng giám đốc UNESCO. Tuy nhiên, trong con mắt của phương Tây, bà Bokova, từng du học thời trẻ ở Moskva và là tiến sĩ danh dự của Viện Quan hệ Quốc tế Moskva (MGIMO), có vẻ như “thân Nga” quá mức cần thiết đối với một TTK LHQ.

Thậm chí đã có thông tin rằng, ít nhất là hai thành viên thường trực của Hội đồng Bảo an LHQ sẵn sàng sử dụng quyền phu quyết của mình để chống lại cả bà Georgieva lẫn bà Bokova… Trong bối cảnh đó, việc lựa chọn ông Gutteres vào ghế TTK LHQ đã là một phương án tối ưu với đa số các thành viên Hội đồng Bảo an LHQ trong bối cảnh tình hình quốc tế phức tạp và căng thẳng hiện nay … Thực tế cho thấy, sự gia tăng thù địch trong quan hệ giữa LB Nga với Mỹ nói riêng và với các nước phương Tây nói chung đã làm rối rắm thêm quá trình bầu chọn người kế nhiệm cho ông Ban Ki-moon trên cương vị TTK mới của LHQ. Có thông tin rằng, Moskva đã không sử dụng quyền phủ quyết để bác bỏ đại diện của phương Tây chỉ vì Nga đã nhận được cam kết đồng thuận với mình trong việc sắp xếp một số vị trí khác trong bộ máy LHQ.

Trong bối cảnh chiến sự đang diễn ra ác liệt và đẫm máu ở Syria và Yemen, cũng như cuộc khủng hoảng di cư nghiêm trọng nhất ở châu Âu từ sau chiến tranh thế giới thứ hai tới nay, ông Gutteres càng phải đối mặt với nhiều thách thức hơn khi trở thành người đứng đầu tổ chức quốc tế lớn nhất thế giới đang cần phải giành lại ảnh hưởng và lòng tin đối với minh, trước hết là trong những vấn đề đã từng là cơ sở căn bản cho việc thành lập ra nó tại San Phransisco 71 năm về trước: hòa bình và an ninh. LHQ đã dành sự giúp đỡ rất quan trọng cho những người dân bị nạn trong cuộc xung đột Syria và các cuộc khủng hoảng nhân đạo khác nhưng tổ chức này lại bị các nước lớn đẩy ra ngoài rìa khi bàn về vấn đề an ninh trên trường quốc tế.

Theo một số nhà quan sát, trong cuộc bầu chọn TTK mới của LHQ lần này đã vang lên khá nhiều phát biểu về việc cần phải tìm ra một gương mặt có “uy tín đạo đức cao”. Điều này gần như một lời bóng gió trách móc đương kim TTK LHQ Ban Ki-moon, người do tính quá cẩn trọng đã không đưa được hoạt động của tổ chức quốc tế này vào trung tâm sự chú ý của các nước lớn, ngoại trừ bản thỏa thuận Paris về biến đổi khí hậu. Bản thân ông Gutteres khi còn ở trên cương vị Cao ủy về vấn đề người tị nạn đã chứng minh được rằng, ông sẵn sàng hoàn thành những bước tích cực về các cuộc khủng hoảng di cư, cụ thể là tại Afghanistan, Syria và Iraq. Theo đánh giá của Louis Charbonneau, người phụ trách quan hệ với LHQ trong tổ chức Human Rights Watch, “Hội đồng Bảo an trong gương mặt ông Antonio Gutteres đã lựa chọn một người bảo vệ hiệu quả và nhẫn nại đối với những người tị nạn, có thể tuân thủ đường lối cực kỳ không quy chuẩn trong lĩnh vực nhân quyền ở giai đoạn của những thách thức khổng lồ (…) Rốt cuộc thì TTK LHQ sẽ được đánh giá theo cách mà ông ấy đáp lại những siêu cường đã từng đưa ông ấy lên vị trí này”..

Tinh thần trách nhiệm

Ông Antonio Gutteres sinh ngày 30/4/1949 tại Lisbon. Ông từng theo học nghề kỹ sư và từng làm công tác giảng dậy tại bậc đại học trong giai đoạn từ năm 1973 tới 1975. Thời trẻ, ông đã tham gia hoạt động cùng một số phong trào thanh niên Công giáo. Từ năm 1974, ông bắt đầu đi sâu hơn vào các hoạt động chính trị và gắn bó với đảng Xã hội Bồ Đào Nha. Năm 1992, ông được bầu làm Tổng bí thư đảng này. Và chỉ ba năm sau đó, từ năm 1995, ông đã giữ cương vị Thủ tướng Bồ Đào Nha. Tháng 3/2002, sau khi đảng Xã hội thất bại trong bầu cử ở Bồ Đào Nha, ông Gutteres đã xin từ chức và rời khỏi chính trường nước này.

Năm 2005, ông được TTK LHQ lúc đó là ông Kofi Annan cử làm Cao ủy LHQ về người tị nạn và đã giữ cương vị này cho tới năm 2015. Ngoài tiếng mẹ đẻ là tiếng Bồ Đào Nha, ông Gutteres còn biết cả tiếng Tây Ban Nha, tiếng Anh và tiếng Pháp.

Theo lời của chính ông Gutteres, mục tiêu của TTK mới sẽ là ngăn chặn bùng nổ xung đột chứ không phải việc xử lý các hệ lụy của chúng. Ông nhấn mạnh: “Tuyệt đối cần không chỉ xử lý các tình huống khủng hoảng mà thực không may là đang gia tăng rất nhanh trong cái thế giới của chúng ta, nơi hành động của các chính quyền thường là không rõ ràng và sự bất trắc cùng những lộng hành đã trở thành chuyện thường ngày, mà còn phải nhớ tới nhu cầu giúp đỡ những người mà tất cả đã lãng quên…”

Những người biết rõ phong cách làm việc của ông Gutteres đều nói rằng, trên cương vị TTK LHQ, ông sẽ thổi được hơi thở mới đang rất cần thiết cho hoạt động của tổ chức quốc tế lớn nhất thế giới này.

Trong thời gian ông Gutteres làm Cao ủy LHQ về người tị nạn, tại trụ sở cơ quan này ở Geneva, biên chế đã được giảm nhưng năng lực kịp thời đối phó với các cuộc khủng hoảng quốc tế lại được cải thiện. Gutteres đã thuyết phục không mệt mỏi chính phủ của các nước giàu có và phát triển gia tăng vật lực giúp đỡ những người bị tổn hại vì các cuộc xung đột và thiên tai. Năm 2015, ông Gutteres đã nói trong một bài trả lời phỏng vấn cho tạp chí Time: “Chúng ta không thể ngăn được dòng người chạy trốn để thoát thân. Họ sẽ tới. Liệu chúng ta có thể chuẩn bị chu đáo đến đâu, hành động nhân đạo đến đâu khi họ tới? – đó chính là vấn đề đang đứng trước mặt chúng ta…”

Ông Gutteres lập gia đình năm 1972. Ông có hai người con từ cuộc hôn nhân thứ nhất. Người vợ đầu của ông qua đời năm 1998 vì bệnh ung thư. Năm 2001, ông đã tục huyền và hiện đang có một người con nuôi trong cuộc hôn nhân thứ hai.

Hoàng Oanh