Mới đây, Helen Boaden, Giám đốc đài phát thanh BBC đã tuyên bố rời khỏi vị trí của mình. Trong bài phát biểu của mình tại liên hoan Prix Italia ở Lampedusa bà đã có những chia sẻ sâu sắc về nghề phát thanh truyền hình và phản ánh về “tin tức chậm”.

'Tam thu' cua cuu giam doc BBC: Bao chi nen ngung giat tit nham va khuyen khich doc gia doc cham hon - Anh 1

Helen Boaden

Sáng nay, tôi đã gửi thư cho Tổng giám đốc của BBC – Tony Hall để trình bày quyết định xin thôi việc của mình sau 34 năm làm việc tại đây.

Đây là điều mà tôi và Tony đã cùng nhau thảo luận suốt nhiều tháng nên sẽ không có gì ngạc nhiên đối với cả 2 chúng tôi, nhưng tôi phải thú nhận rằng đó là một cảm giác khá lạ lẫm khi đưa ra quyết định cuối cùng này, cũng như lần đầu tiên công bố nó…

Hiện đã không còn có thể nhận ra được thế giới mà tôi bước vào từ rất nhiều năm trước đây, khi còn là một phóng viên trẻ làm việc tại một đài phát thanh thương mại ở vùng Đông Bắc nước Anh. Đó từng là một thế giới của những điều chắc chắn và đôi chút âu lo, bị chi phối bởi Chiến tranh lạnh và sự đồng thuận kinh tế và quân sự Tây Âu được xây dựng quanh khối NATO và thị trường chung. Thực tế, Anh vừa mới gia nhập Thị trường chung…

Báo chí, tôi muốn nói đến báo giấy, đài phát thanh và truyền hình – tất cả đều tách biệt và đề cập đến nhau với một sự nghi ngờ không nhỏ. Phát thanh truyền hình, tại Anh và ở Châu Âu, bị chi phối bởi các tập đoàn dịch vụ công lớn, những đơn vị nói chung được chấp nhận và tài trợ khá, và gần như không có bất kỳ thắc mắc nào, như một lực lượng đại diện cho sự tốt đẹp và là một nguồn thông tin độc lập trong một lục địa đang lo lắng học hỏi những bài học của Thế chiến thứ 2.

Mọi thứ đã thay đổi. Chiến tranh lạnh là một ký ức xa vời và một số điều chắc chắn thoải mái đã không còn. Rất khó để tìm thấy sự đồng thuận chính trị. Các đài phát thanh và truyền hình về dịch vụ công từng giữ vai trò thống trị nay đã phải giữ thế thủ khi đối diện với sự tấn công của đối thủ cạnh tranh. Và những nhà báo chúng ta đang sống trong thời đại của tin tức khẩn cấp và ghi âm/thu hình kỹ thuật số. Nhờ công nghệ kỹ thuật số, chúng ta có thể ghi lại nhiều hơn và dễ dàng hơn, gần như ở mọi ngóc ngách của thế giới.

Tôi tự hào rằng bản thân đã có mặt trong đội quân tiên phong đưa công nghệ kỹ thuật số, sự sáng tạo và báo chí lại với nhau. Nhiều năm trước khi tôi còn điều hành kênh phát ngôn chính của BBC – kênh số 4, tôi đã thực hiện vở kịch tương tác kỹ thuật số đầu tiên của chúng ta, nhờ đó người nghe có thể dùng máy tính của mình để thay đổi quy trình của một thử nghiệm được dựng xung quanh một câu chuyện ma ngày Halloween. Việc làm này rất dũng cảm, đầy tham vọng kỹ thuật số nhưng phải nói thẳng là nó rất tệ. Thực tế là không thể hiểu nổi. Nhưng tôi không bao giờ hối tiếc vì đã chấp nhận rủi ro để thực hiện việc này.

Sau này, với cương vị là Giám đốc tin tức BBC News, tôi đã hướng nhóm của mình tạo ra những tin tức truyền thông đa phương tiện lớn nhất và tốt nhất trong thế giới dân chủ được xây dựng quanh sự phát triển của công nghệ kỹ thuật số... Vì vậy tôi vừa tò mò lại vừa hồi hộp với công nghệ kỹ thuật số. Nhưng tôi đủ trưởng thành và khôn ngoan để biết rằng điều gì cũng có giá của nó.

'Tam thu' cua cuu giam doc BBC: Bao chi nen ngung giat tit nham va khuyen khich doc gia doc cham hon - Anh 2

Một số tờ báo nổi tiếng tại Anh (ảnh newsworksbelgium.be)

Thẳng thắn mà nói, tôi lo lắng về phương hướng mà chúng ta đang đi. Bởi “chúng ta”, bởi cách làm, ý tôi là nghề nghiệp của tôi, nghề nghiệp của chúng ta – các phương tiện truyền thông nói chung – chứ không riêng gì BBC.

Đối với tôi, dường như các phương tiện truyền thông đôi khi có thể chạy đua rất nhanh để đứng vững. Một số trong đó là tính cố hữu trong một môi trường cụ thể

Chẳng hạn, tin tức truyền hình có xu hướng nhìn mọi thứ trong những mảnh vỡ. Nó đưa tin một cách nhanh chóng và liên tục nhưng bị giới hạn thời gian và không gian, trước khi chuyển sang vấn đề tiếp theo. Bối cảnh nó có thể mang lại buộc phải rút ngắn bởi những yêu cầu này. Người xem ít bị ám ảnh bởi những sự kiện thế giới hơn chúng ta, nên điều dễ hiểu là họ có thể bật hoặc tắt các câu chuyện bất kỳ lúc nào mà không hề nắm bắt được những vấn đề liên quan.

Liệu chúng ta, giới truyền thông hiện nay đã dốc hết sức để lý giải và khám phá? Hay chúng ta quá bận rộn chuyển sang vấn đề tiếp theo, để theo kịp tốc độ của thông tin?

Speech radio (các chương trình phỏng vấn, trò chuyện với khách mời trên đài phát thanh, bao gồm cả những cuộc trò chuyện qua điện thoại với thính giả) hoàn toàn phù hợp với tin tức phân tích, bởi nó không bị cản trở bởi những hạn chế của hình ảnh. Bối cảnh và sự phân tích là ưu thế của loại hình này.

Xin hãy thông cảm cho lời biện hộ đặc biệt từ một người giám đốc mới xin thôi việc của đài phát thanh BBC, nhưng phương tiện “chậm” – đài phát thanh – cần được khuyến khích để tồn tại và phát triển cho dù chúng ta nghe đài trên bất cứ nền tảng nào.

Vì vậy tôi rât vui khi thấy 3 đài quốc gia của BBC – kênh Radio 4, Six Music và Asian Network – đều đạt kỷ lục tỷ suất người nghe trong quý 2 năm nay, trong khi đó, kênh Âm nhạc cổ điển và văn hóa, Radio 3, đã có số người nghe đạt kỷ lục cao nhất trong 5 năm qua. Kênh nước ngoài BBC World Service bằng tiếng Anh cũng có số người nghe tăng đáng kể, đạt 66 triệu người.

Nhưng cho dù chúng ta phân tán hoạt động báo chí của mình, thì nó cũng không tồn tại trong môi trường chân không. Tất cả các phương tiện truyền thông, cho dù chúng đang vận hành trên nền tảng gì đi nữa, và bất kể chúng thuộc lĩnh vực dịch vụ công hay thương mại, cũng đều đang phải đấu tranh để giành được sự chú ý trong một trật tự thế giới mới.

Trên mạng internet, cái được gọi là “clickbait” thường được trưng ra để câu kéo độc giả: nhìn chung, nó ám chỉ nội dung của những thứ có tính chất giật gân hoặc khiêu khích, để thu hút độc giả ghé thăm một trang web nào đó. Mục đích là để tạo ra doanh thu quảng cáo trực tuyến, và thường đánh đổi bằng chất lượng hoặc tính chính xác của thông tin.

Liệu điều này có làm thay đổi hệ tư tưởng báo chí của mọi người? Liệu phương thức cạnh tranh mới hiện nay có dẫn tới những cái tít được “giật” quá mức (xuất hiện thường xuyên hơn) về những vấn đề rõ ràng đáng được tôn trọng hơn? Đòi hỏi những câu trả lời đúng và sai cho những vấn đề qua mức phức tạp? Để vội vàng đánh giá nơi nào có nạn nhân và kẻ xấu, và trên tất cả là những người bị hàm oan?

'Tam thu' cua cuu giam doc BBC: Bao chi nen ngung giat tit nham va khuyen khich doc gia doc cham hon - Anh 3

Đảo Lampedusa của Italy là một trạm trung chuyển chính cho những người nhập cư tới từ Châu Phi, Trung Đông và Châu Á (ảnh: Getty)

Ở Lampedusa... tự chúng ta có thể nhìn thấy những hậu quả của một trong những câu chuyện nghiệm trọng nhất trong thời đại của chúng ta, một cuộc di cư khổng lồ trên toàn Châu Âu. Tới nay, cuộc xung đột tại Syria vẫn tiếp tục trở thành nguyên nhân lớn nhất thúc đẩy việc di cư. Nhưng bạo lực ở Afghanistan và Iraq, những vụ lạm dụng tại Eritrea, cũng như nạn đói nghèo tại Kosovo cũng khiến người dân phải bỏ đi nơi khác tìm cuộc sống mới.

Đó đều là những hậu quả khôn lường. Tổ chức di cư quốc tế ước tính năm 2015 có hơn một triệu người di cư bằng đường biển và gần 35.000 người đi qua đường bộ. Cùng với một số lượng rất đông những người khác vẫn chưa được kiểm soát. Họ đều là những người đã quyết định mạo hiểm mạng sống của mình cho một khởi đầu mới. Đối với những người này, sự nguy hiểm ở quê nhà còn lớn hơn những mối hiểm nguy trên các vùng biển.

'Tam thu' cua cuu giam doc BBC: Bao chi nen ngung giat tit nham va khuyen khich doc gia doc cham hon - Anh 4

Những người biểu tình đòi nước Anh phải tiếp nhận thêm người nhập cư để ứng phó với cuộc khủng hoảng người tị nạn (ảnh: Rex Features)

Năm 2015, người ta thống kê có khoảng hơn 3.500 người di cư được cho là đã thiệt mạng khi đang cố gắng vượt biển Địa Trung Hải. Hầu hết trong số họ đều bị chết đuối trên đường đi từ Châu Phi tới Italy, và hơn 800 người bị chết ở Aegean khi đi từ Thổ Nhĩ Kỳ sang Hy Lạp. Tháng 4 trở thành tháng đau đớn nhất đối với những người di cư khi một con thuyền chở khoảng 800 người bị lật ở ngoài khơi biển Libya.

Đó là một thảm họa của loài người nhưng không có bất kỳ câu trả lời rõ ràng nào, và có lẽ cũng dễ hiểu khi Châu Âu đang phải vật lộn để giải quyết vấn đề này. Bởi làn sóng người nhập cư vẫn tiếp tục không giảm nên tính chất của một số tin tức truyền thông đã thay đổi.

Trên khắp Châu Âu, những người nhập cư ban đầu được xem như những nạn nhân cần được giúp đỡ. Nhưng hiện giờ, trong một số trường hợp, họ bị nhìn nhận như những kẻ xấu. Họ bị đổ lỗi vì chính số phận của mình. Một số dòng tít gần đây trên các trang báo Anh được thể hiện như sau:

“Thảm họa tại Italy khi có tới 13.000 người nhập cư chỉ trong 4 ngày”;

“Đất nước này “quá nghèo” – lượng người nhập cư Serbia quá mức kinh hoàng cho dù họ được chào đón nồng nhiệt”;

“Chính sách mở cửa của bà Angela Merkel sẽ khiến nước Đức bị thiệt hại ít nhất 17 tỷ bảng – và đó mới chỉ là trong năm nay”;

“Trong hình: Người di cư dựng trại gây hại tới Hồ Combo hàng năm trời”;

“Liệu bức tường 13ft có thực sự ngăn được toàn bộ những người đang muốn tiến vào nước Anh này?”

Trong quá trình tìm kiếm câu trả lời cho vấn đề có vẻ như nếu không xử lý được sẽ trở nên rất phức tạp, phải chăng tốc độ của công nghệ truyền thông – và sự sẵn sàng tham gia của các chính trị gia trong vòng quay 24/7 của tin tức – đang che khuất hơn là soi sáng các vấn đề?

Có phải chúng ta đang đơn giản hóa các tranh luận chỉ bởi mặc định, bằng việc không điều tra chúng một cách đầy đủ, hay bằng cách kêu gọi phản ứng cảm xúc hơn là một lời giải thích?

Tôi xin được quay ngược thời gian. Người đã cải tổ BBC nhiều hơn bất cứ ai mà tôi được biết đó là John Birt, Tổng giám đốc của hãng nhiệm kỳ 1992 – 2000. Tôi mới là một biên tập trẻ ở thời điểm ông nắm quyền và có thể nói với bạn rằng khi đó ông ấy đang ở giai đoạn rất gây tranh cãi – buộc phải cải tổ triệt để trong một tổ chức đã chống lại ông ấy hầu như trong mọi vấn đề.

Ông ấy buộc chúng tôi tiết kiệm 30% ngân sách để đầu tư cho chiến lược kỹ thuật số của mình đối với các dịch vụ truyền hình và phát thanh và trang web của BBC. Nó không khiến ông ấy nổi tiếng.

Tuy nhiên ngày nay BBC vẫn thu được lợi ích từ chiến lược kỹ thuật số nhìn xa trông rộng của ông ấy và tôi rất vui mừng được nói rằng một thế hệ mới với những kỹ thuật viên và nhà báo trẻ tuổi và nhiệt huyết của BBC thật sự tôn kính ông.

'Tam thu' cua cuu giam doc BBC: Bao chi nen ngung giat tit nham va khuyen khich doc gia doc cham hon - Anh 5

John Birt (ảnh: Getty)

John có nền tảng truyền thông khá đặc biệt. Ông từng rất thành công ở mảng truyền hình giải trí. Ông cũng sản xuất chương trình phỏng vấn nổi tiếng giữa nhà báo David Frost và Richard Nixon. Và ông vô cùng đam mê lĩnh vực báo chí điều tra. Rất lâu trước đây, trong những năm 1970, ông đã xây dựng cái sau này được gọi là lý luận “Sứ mệnh lý giải” của báo chí truyền hình.

Ông lập luận rằng có sự khuynh hướng nghiêng về báo chí truyền hình. Không phải là chống lại bất kỳ một bên cụ thể nào hay quan điểm nào mà là thiên vị đối với sự hiểu biết. Theo ông, cả tin tức và tính năng báo chí đều thất bại trong việc đặt các sự kiện vào đúng bối cảnh phù hợp với chúng.

Ông viết: “Chẳng hạn những vấn đề kinh tế của chúng ta, tự chúng đã xuất hiện trong một loạt các triệu chứng – khiến cán cân thanh toán trở nên tệ hơn, nghiêng hẳg về một bên, thất nghiệp tăng cao, lạm phát gia tăng… Nhưng tin tức chỉ dành khoảng 2 phút mỗi đêm cho những chỉ số thất nghiệp mới nhất hay tình trạng của thị trường chứng khoán, mà không có thời gian để đặt câu chuyện vào bối cảnh, khiến người xem không có khái niệm gì về mối quan hệ của những vấn đề này với nhau”. Như tôi đã trình bày ở trên, truyền hình nhìn mọi sự việc ở những khía cạnh tách biệt.

10 năm sau khi đưa ra lời cảnh báo này, John Birt trở thành phó tổng giám đốc của BBC, phụ trách mảng tin tức và những vấn đề đang diễn ra. Ông xây dựng mảng tin chuyên biệt của báo chí mà hiện nay BBC vẫn đang dựa vào.

Ông ủng hộ việc đưa tin liên tục và lấy tiền từ những dịch vụ truyền thống để tài trợ cho kênh tin tức 24 giờ và trang web của BBC. John có một tầm nhìn đối với ngành báo chí của chúng ta và đặt BBC vào vị trí công nghệ tương lai với sự chính xác một cách kỳ lạ.

Điều mà tôi lo lắng đó là có thể có một sự trớ trêu ẩn trong những gì ông để lại. Công nghệ rất hiện đại mà ông tiên liệu có thể - ít nhất – gây cản trở, chứ không phải là trợ giúp, căn nguyên của báo chí mà ông từng ủng hộ, thông qua tốc độ bao phủ mà nó mang lại.

Nếu bạn điểm qua một loạt các kênh tin tức 24 giờ trên toàn thế giới, bạn sẽ thấy chúng đều có vẻ na ná giống nhau hơn là có bản sắc riêng. Một số kênh như Russia Today dường như còn không hề cố gắng ẩn đi vấn đề đảng phái của họ.

Nhưng xét về bản chất, khi bạn xem những kênh tin tức 24 giờ - cho dù là của Trung Quốc, Pháp, Al Jazeera, hay thậm chí là Anh – chúng đều có những điểm tương đồng. Một kiểu tương đồng về phong cách, tốc độ, cấu trúc, và thậm chí là cả những người dẫn chương trình. Và những điều này đã buộc báo chí phải thay đổi.

Trước kia, khi chưa có những kênh tin tức, nếu một chương trình đã được lên lịch bị gián đoạn, bạn biết rằng đã có một điều gì đó vô cùng quan trọng xảy ra. Nó khiến bạn phải ngừng lại. Nhưng hiện nay, dòng chữ “breaking news” (tin mới nhất) được in lớn, tô đậm có thể bao trùm toàn bộ mọi vấn đề, từ những vụ tai nạn máy bay tại Mỹ cho tới những tấm huy chương vàng Olympic mới nhất, hay một cơn bão nhỏ ở Bắc London. Đó là trách nhiệm của tôi.

Tất nhiên hiện giờ bản thân nó không phải là một điều xấu: nó phản ánh năng lực của chúng ta trong việc đưa nhiều tin tức hơn và nhanh chóng hơn. Nhưng nó không có nghĩa rằng chúng ta đang đưa tin tức có chiều sâu hơn hay phân tích kỹ hơn. Chúng ta có lẽ đã tạo ra được độ nóng. Nhưng liệu chúng ta có thực sự mang lại ánh sáng?

Tất nhiên báo chí và một số đài truyền hình đã bị hạn chế. Khi phải đối mặt với sự cạnh tranh trực tuyến và doanh thu quảng cáo bị sụt giảm, ngân sách sẽ bị cắt giảm. Đã qua rồi những ngày tháng thanh bình của các văn phòng đa quốc gia. Và các phóng viên truyền hình có thể than phiền rằng họ bị buộc vào hàng loạt các cuộc phỏng vấn vệ tinh với phòng ghi hình, hơn là tìm hiểu xem những gì đang thực sự xảy ra.

Vậy vấn đề mà tôi đặt ra hiện nay – và đó là một câu hỏi – đó là liệu có còn việc thiên vị đối với sự hiểu biết bởi vì chúng ta đã thiết kế tham vọng của mình cho vừa với những điều kỳ diệu của công nghệ thời đại? Một trong những bức ảnh nổi tiếng nhất trong thế giới hiện đại ngày nay đó là bức ảnh đen trắng của một bé gái trần truồng đang bỏ chạy khỏi cuộc tấn công bằng bom napalm trong chiến tranh Việt Nam, với hai cánh tay dang ra vì đau đớn.

'Tam thu' cua cuu giam doc BBC: Bao chi nen ngung giat tit nham va khuyen khich doc gia doc cham hon - Anh 6

Facebook đã vấp phải sự phản đối vì quyết định xóa bỏ bức ảnh “bé gái Napalm” nổi tiếng này (ảnh: Nick Ut/AP)

Bức ảnh này đã trở thành một biểu tượng rất lớn khiến rất ít người ngày nay nhận ra rằng cũng còn có cả những thước phim truyền hình về sự kiện này.

Nhưng gần đây những thuật toán mà Facebook dùng để quản lý các thông tin đăng tải của mình đã thực hiện việc kiểm duyệt hình ảnh. Facebook giải thích rằng: “bất cứ hình ảnh nào của con người để lộ hoàn toàn các bộ phận nhạy cảm sẽ bị xóa bỏ” – trước khi nó phải bước lùi lại khi vấp phải các cuộc phản đối.

Đây có phải là ẩn dụ báo chí đối với thời đại của chúng ta? Liệu có phải chúng ta đã cho phép công nghệ - với toàn bộ những tính năng vượt trội của nó – định hướng cách chúng ta tiếp cận tin tức? Các thuật toán, không báo trước và không thấy được đang âm thầm thay đổi cuộc sống của chúng ta.

Có hơn một tỷ trang web trên thế giới – việc sử dụng các công cụ tìm kiếm như Google và Bing có thể cho chúng ta những kết quả chỉ trong chưa đầy 1 giây. Chúng được dùng để tạo ra âm nhạc, các bài viết và nghệ thuật mà nhiều chuyên gia không thể chuyển thể từ nguyên bản. Và chúng được dùng để tạo ra những câu chuyện tin tức.

Thông điệp của tôi đó là: những phán xét của nhân loại. Liệu chúng ta có nên áp dụng điều đó nhiều hơn nữa?

Đây không phải là sự đánh giá đối với bất kỳ sản phẩm của một ai mà là một quan điểm chung chung. Có rất nhiều dẫn chứng về sự dũng cảm và trí tuệ của báo chí và những bài viết có chiều sâu. Và tất nhiên tin tức sẽ không chỉ còn được biết qua mỗi đài phát thanh, hay báo giấy.

Công nghệ hiện đại đã mang lại cho chúng ta sự mau lẹ và tốc độ đã mang lại cho chúng ta mạng internet. Tôi đã đưa ra một số điểm gây ảnh hưởng tiêu cực của nó nhưng những mặt tiềm năng của nó cũng rất tuyệt vời và chúng ta không thể sống mà thiếu nó. Và chúng ta cũng không hề muốn điều đó.

Chẳng hạn nó đã cho phép những trang web nghiêm túc như BBC News Online không gian để giải thích về những vấn đề phức tạp đằng sau các tin tức, bao gồm cả những lời giải thích ấn tượng và chi tiết về cuộc khủng hoảng nhập cư. Nhưng đây mới chỉ là những tiếng nói khá đơn độc.

Và vì tôi đang chuẩn bị rời khỏi BBC, nên tôi nghĩ rằng công nghệ - với tất cả những đặc tính của nó – có lẽ còn có những tác động không hay khác đối với việc tiếp thu tin tức của chúng ta.

Gần đây Đài phát thanh BBC đã phát một chuỗi các chương trình 15 phút về chủ đề “busyness” (bận rộn), cho thấy cách công nghệ đang định hình trải nghiệm về thời gian và mối quan tâm của chúng ta. Chương trình cho thấy rằng một phần bởi vì tốc độ của công nghệ hiện đại và phản ứng của truyền thông đối với nó, chúng ta đang ngày càng phải sống trong xã hội hiện đại bị thống trị bởi sự thúc giục. Hãy nghĩ về những câu “thần chú” của Thung lũng Silicon: “Act Now” (Hãy hành động lập tức) và “Just Do it” (Hãy làm đi).

Và sự thúc giục sẽ làm suy yếu tính tập trung và khả năng xử lý những điều sâu sắc và phức tạp. Chúng ta ngày càng cảm thấy quá mức bận rộn để tập trung vào bất cứ điều gì tại một thời điểm. Chúng ta kiểm tra và tái kiểm tra các email, những bài viết và các phương tiện truyền thông xã hội của mình và những tiêu đề tin tức có tính “câu kéo” thường xuyên xuất hiện trên điện thoại của chúng ta.

Chúng ta hiếm khi thực sự theo dõi một liên kết tin tức để hiểu rõ toàn bộ câu truyện đằng sau những dòng tít mà bằng cách nào đó chỉ tiếp nhận và đọc mỗi tít, nên chúng ta đang nhận được những thứ nuôi dưỡng ảo tưởng của chính mình về quyền lực của bản thân.

Và điều này có thể trở thành vấn đề. Nhiều nghiên cứu hiển nhiên cho thấy rằng khi chúng ta chia cắt thời gian thành những mảnh nhỏ hơn và cảm thấy bị áp lực bởi điều này, sự sáng tạo của chúng ta sẽ bị tụt giảm, năng lực thực hiện những n