Nói đến tên tuổi của các nhà sử học miền Nam nổi tiếng trước 1975 phải kể đến học giả Phan Khoang (1906 - 1971).

Tai ban Viet su: Xu Dang Trong cua Phan Khoang - Anh 1

Ông sinh ra tại Quảng Nam, là tác giả của nhiều tác phẩm xuất sắc như Việt - Pháp bang giao sử lược (nhà in Nguyễn Văn Bửu, Huế, 1950), VN Pháp thuộc sử (NXB Khai Trí, Sài Gòn, 1961)... Đặc biệt tập sách Việt sử: Xứ Đàng Trong 1558 - 1777 - Cuộc Nam tiến của dân tộc Việt Nam đã được Phan Khoang dụng công cả đời để hoàn thành, lưu lại cho hậu thế một cuốn sách sử nghiêm túc, cẩn trọng.

Tác phẩm quý vừa được NXB Khoa học Xã hội và Công ty TNHH văn hóa Khai Tâm tái bản (ảnh) theo bản in của NXB Khai Trí, Sài Gòn năm 1969. Sách dày hơn 500 trang, không chỉ phục hiện hệ thống và chi tiết về lịch sử hình thành vương triều Nguyễn và lịch sử Đại Việt thời Lê - Trịnh..., tác giả Phan Khoang còn trình bày chi tiết phả hệ các chúa Nguyễn, từ chúa Nguyễn Hoàng đến Nguyễn Phước Thuần và các chúa Nguyễn khác; bộ máy chính quyền, tổ chức quân đội, chế độ quân điền, thuế khóa, giáo dục, thi cử, tiền tệ, đo lường, pháp luật... kể cả lĩnh vực ngoại giao với Xiêm La, Trung Quốc, Nhật Bản. Ông cũng giới thiệu về âm nhạc và ca kịch của thời các chúa Nguyễn, chuyện ông Đào Duy Từ dạy cho dân hát bội một hơi dài chứ không ngắt câu với tiếng ví ư ư như ở đất Lê - Trịnh...

Lê Công Sơn