Tại Hội nghị trực tuyến toàn quốc tổng kết công tác thi hành Luật Hôn nhân và Gia đình (HN&GĐ) năm 2000, các đại biểu tập trung thảo luận những vấn đề trọng tâm cần được sửa đổi trong Luật HN&GĐ năm 2000 như: bổ sung chế định ly thân vào Luật HN&GĐ; Mang thai hộ, hôn nhân đồng giới. Phó Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc đã tới dự và chủ trì hội nghị.

Ly thân cũng phải ra tòa

Nguyên tắc hôn nhân tự nguyện, tiến bộ, một vợ một chồng bình đẳng là một trong các nguyên tắc cơ bản của chế độ HN&GĐ Việt Nam. Tự nguyện trong hôn nhân bao gồm cả tự nguyện trong kết hôn, tự nguyện trong giải quyết các mâu thuẫn vợ chồng. Khi có mâu thuẫn trong hôn nhân, vợ chồng có quyền xác định phương thức giải quyết mâu thuẫn tốt nhất, phù hợp với nguyện vọng, hoàn cảnh của chính họ như: thông qua hòa giải (tự hòa giải hoặc thông qua cá nhân, tổ chức có thẩm quyền về hòa giải), thông qua biện pháp ly thân hoặc ly hôn.

Hiện nay, vì nhiều lý do (do tuổi cao, danh dự, uy tín, sợ ảnh hưởng tâm lý của các con…) nhiều cặp vợ chồng khi có mâu thuẫn đã không lựa chọn việc chấm dứt hôn nhân bằng ly hôn mà đã thực hiện việc ly thân như là một giải pháp. Thực tế cho thấy, ly thân là tình trạng diễn ra không ít trong các gia đình. Ví dụ: theo thống kê của UBND tỉnh Thanh Hóa cho thấy có tới 90% các cuộc ly hôn đều trải qua giai đoạn ly thân. Tuy nhiên, nhiều trường hợp vợ chồng yêu cầu Tòa án giải quyết ly thân để phân chia tài sản và xác định người trực tiếp chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con, nhưng Tòa án không có căn cứ để thực hiện theo yêu cầu của đương sự vì Luật HN&GĐ năm 2000 không có quy định về chế định này.

Xuất phát từ thực tế trên, Bộ Tư pháp cho rằng: Cần thiết phải bổ sung chế định ly thân vào Luật HN&GĐ. Trong đó, với những trường hợp thuận tình ly thân mà không có tranh chấp về tài sản và con thì việc ly thân sẽ do UBND cấp xã nơi cư trú giải quyết. Việc ly thân phải được ghi chú vào Sổ bộ hộ tịch và Sổ hộ tịch cá nhân. Với những trường hợp vợ chồng có tranh chấp về tài sản và con thì phải ra tòa giải quyết.

Theo ông Dương Đăng Huệ - Vụ trưởng Vụ Pháp luật dân sự (Bộ Tư pháp), về vấn đề này, tại Hội nghị Tổng kết công tác ngành Tòa án năm 1995, TANDTC đã có kết luận: "Luật HN&GĐ không quy định Tòa án thụ lý và giải quyết yêu cầu ly thân, nhưng Điều 18 Luật HN&GĐ quy định, khi hôn nhân tồn tại, nếu một hoặc các bên yêu cầu và có lý do chính đáng thì có thể chia tài sản chung của vợ chồng. Trong trường hợp này thông thường quan hệ vợ chồng đã rạn nứt, các đương sự thực tế đã ly thân. Khi chia tài sản nếu họ đặt vấn đề Tòa án xác nhận tình trạng ly thân thì Tòa án có thể xác nhận. Nếu các đương sự chỉ đơn thuần xin ly thân thì Tòa án giải thích cho họ tự định đoạt mà không thụ lý giải quyết cho ly thân hay không”. Như vậy, vấn đề ly thân đã được TANDTC nhắc đến và hướng dẫn TAND các cấp thực hiện ở những năm trước đây khi chưa có Luật HN&GĐ năm 2000.

Tuy nhiên đại diện Hội LHPN Việt Nam cho rằng: Nếu pháp luật công nhận ly thân thì sẽ có người coi đó là "một cái thòng lọng” để trói buộc, áp bức vợ, chồng mình”. Hơn nữa, nếu ly thân mà ra Tòa thì hôn nhân cũng không còn gì để "vớt vát”. Do đó, thay vì công nhận ly thân nên tăng cường hỗ trợ kỹ năng sống cho người dân về hôn nhân trước khi lập gia đình.

Đảm bảo hài hòa với phong tục, tập quán

Ngoài vấn đề ly thân, mối quan hệ HN&GĐ có yếu tố nước ngoài; Mang thai hộ; Công nhận hôn nhân đồng tính cũng được nhiều đại biểu thảo luận và đề xuất sửa đổi trong Dự thảo Luật HN&GĐ năm 2000.

Thực tiễn cho thấy, sau 12 năm triển khai, Luật HN&GĐ năm 2000 đã có tác động tích cực đến việc đề cao vai trò của gia đình trong đời sống xã hội, giữ gìn và phát huy truyền thống, phong tục, tập quán tốt đẹp của dân tộc Việt Nam. Tuy nhiên, Luật HN&GĐ vẫn còn bộc lộ nhiều hạn chế, bất cập như chưa tạo ra được cơ chế pháp lý hiệu quả trong việc điều chỉnh các quan hệ HN&GĐ, bất cập giữa các quy định Luật với các văn bản quy phạm pháp luật có liên quan còn chồng chéo, mâu thuẫn và có một số trường hợp phát sinh trong thực tiễn cần được điều chỉnh. Điển hình như về vấn đề kết hôn của những người đồng tính; mang thai hộ… Trong khi đó pháp luật Việt Nam nói chung và Luật HN&GĐ nói riêng chưa có quy định rõ ràng về vấn đề này. Do đó, việc sửa đổi Luật HN&GĐ cần phải có những chế định lấp những khoảng trống về pháp lý đó.

Từ những tồn tại, Phó Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc đề nghị: "Khi giải quyết các vấn đề liên quan đến quan hệ HN&GĐ cần xuất phát từ tính chất rất đặc thù, khác biệt của quan hệ xã hội này với quan hệ xã hội khác. Do đó, cần tăng cường các giải pháp để giải quyết các vấn đề phát sinh trong quan hệ HN&GĐ theo hướng bảo đảm cho các bên tự do lựa chọn các phương án xử sự cụ thể. Cần tạo ra cơ chế pháp lý rõ ràng, thống nhất trong việc áp dụng phong tục, tập quán về HN&GĐ, giải quyết các vấn đề thực tiễn về HN&GĐ ở cộng đồng. Đồng thời, kế thừa phát huy các giá trị văn hóa, đạo đức tiến bộ văn minh của dân tộc Việt Nam”.

Lê Bảo