Trong hai cuộc Chiến tranh phá hoại miền Bắc do Mỹ tiến hành, phía ta nổi lên có một phi công khiến kẻ địch khiếp sợ bởi sự dũng cảm đến...liều lĩnh trong không chiến, lập nhiều chiến công hiển hách. Tài năng của phi công này trở thành một câu chuyện mang màu sắc huyền thoại trong chính Quân đội Mỹ.

Su that ve vien Dai ta phi cong Bac Viet khien My khiep so, phong lam 'huyen thoai' - Anh 1

Một chiếc MiG-21 trưng bày ở Mỹ được sơn số hiệu 4326, phù hiệu Không quân Việt Nam và 13 ngôi sao trên mũi

Đại tá Nguyễn Tomb, hay Đại tá Toon, được Mỹ coi là một trong những cái tên bất tử trong lịch sử không quân Thế giới, sánh ngang với "Nam tước đỏ" Baron von Richthofen và Eddie Rickenbacker - 2 phi công chiến đấu huyền thoại thời Thế chiến.

Đại tá Tomb "ám ảnh" với người Mỹ tới mức được đưa vào trò chơi điện tử "Air Combat" với tiểu sử là một phi công "Ách" của Bắc Việt (từ chỉ những phi công bắn hạ từ 5 máy bay đối phương trở lên), nổi tiếng với việc bắn rơi tới 13 máy bay Mỹ trong các trận đối đầu trực diện trên không.

Để so sánh, phía Mỹ chỉ có duy nhất 2 Ách trong toàn bộ cuộc chiến Việt Nam, mỗi vị cũng chỉ bắn hạ được 5 máy bay của đối phương.

Không phận Bắc Việt - vùng trời không yên ả với người Mỹ

Trên lý thuyết, nhẽ ra chiến trường trên không tại miền Bắc Việt Nam phải là trận chiến một chiều, với sức mạnh vượt trội của Không lực Hoa Kỳ - lực lượng Không quân mạnh nhất Thế giới. Nhất là khi đối thủ của họ chỉ là lực lượng không quân còn non trẻ của Bắc Việt, với chỉ khoảng 70 máy bay chiến đấu trong giai đoạn đầu và lên đến đỉnh điểm là 200 máy bay vào cuối cuộc chiến.

Tuy nhiên mọi chuyện trên thực tế khác xa những gì người Mỹ tưởng tượng, Việt Nam nhận được sự trợ giúp rất lớn cả về trang bị khí tài lẫn công tác huấn luyện từ Liên Xô và Trung Quốc. Quân đội Việt Nam cũng đúc kết được hiều kinh nghiệm sau nhiều thập kỷ chiến đấu với đối phương có trang bị kỹ thuật tốt hơn rất nhiều.

Su that ve vien Dai ta phi cong Bac Viet khien My khiep so, phong lam 'huyen thoai' - Anh 2

Bức ảnh chụp khoảnh khắc một chiếc F-105 của Mỹ bị bắn rơi tại miền Bắc Việt Nam

Các tiêm kích MiG của Việt Nam tung những đòn tấn công chớp nhoáng vào đội hình không kích của Mỹ, vốn thực hiện các nhiệm vụ theo lộ trình dễ đoán định trước, gây ra các thiệt hại lớn với cả các loại máy bay siêu âm hiện đại nhất thời đấy như cường kích F-105. Mạng lưới radar mặt đất dẫn đường cho các phi công Việt Nam thực hiện các phi vụ phục kích trên không chính xác đến mức hoàn hảo.

Điên đảo tìm diệt "Đại tá Tomb"

Một trong số phi công nổi bật nhất của Bắc Việt mà người Mỹ chú ý nhất, qua việc nghe lén các kênh liên lạc của đối phương là Đại tá Tomb - viên phi công Bắc Việt đầu tiên được Mỹ ghi nhận là Ách của phía Hà Nội. Viên phi công này được tình báo Mỹ mô tả là một kẻ "ngoài vòng pháp luật" khi bay, một dạng giống như các tay súng miền Viễn Tây vậy.

Su that ve vien Dai ta phi cong Bac Viet khien My khiep so, phong lam 'huyen thoai' - Anh 3

Một chiếc MiG-17 được sơn màu loang lổ cùng số hiệu 3020 va phù hiệu Không quân Việt Nam được trưng bày tại Mỹ

Đại tá Tomb trở thành mối đe dọa lớn đến nỗi Tư lệnh Không lực 7 của Không quân Hoa Kỳ gần như bị "ám ảnh" với việc phải bắn hạ bằng được viên phi công này. Mỗi lần nhận được tin tức về việc Đại tá Tomb chuẩn bị cất cánh làm nhiệm vụ, tình báo Mỹ sẽ thông báo với vị tướng trên, sau đó là báo cáo chi tiết về nhiệm vụ mà viên phi công này vừa thực hiện. Trong đó có lần báo cáo rằng một tay phi công này đã phá hỏng một nhiệm vụ ném bom mang tầm quan trọng chiến lược với Mỹ.

Bên cạnh các thông tin tình báo là bức ảnh chụp một chiếc tiêm kích MiG-17 mang số hiệu 3020 mang màu sơn đặc biệt với rất nhiều ngôi sao sơn trên mũi, mỗi ngôi sao tượng trưng cho một máy bay địch bị bắn rơi. "Đó đích thị là Đại tá Tomb" - tình báo Mỹ nhận định.

Để so sánh, F-4 Phantom là loại máy bay chiến đấu hàng đầu của Mỹ thời bấy giờ. Trong khi đó MiG-17 chỉ là phiên bản nâng cấp của mẫu MiG-15 từ thời chiến tranh Triều Tiên.

F-4 bay nhanh gấp đôi so với MiG-17. So với mẫu máy bay hiện đại nhất của Bắc Việt lúc đó là Mig-21, nó còn thậm chí không được trang bị tên lửa đối không. Vũ khí duy nhất trên chiếc MiG-17 là khẩu pháo 37 ly và một cặp pháo 23 ly.

Bất chấp nhưng chênh lệch về mặt kỹ thuật và công nghệ trên, loại máy bay MiG-17 lại có khả năng thao diễn tuyệt vời ở tốc độ thấp, đây là lợi thế cực kỳ quan trọng trong các trận đối đầu trực diện với máy bay đối phương.

Su that ve vien Dai ta phi cong Bac Viet khien My khiep so, phong lam 'huyen thoai' - Anh 4

2 chiếc mô hình cùng tỷ lệ cho thấy sự chênh lệch về kích thước giữa MiG-17 (trái) và F-4

Trong trường hợp xảy ra giao tranh, nếu phi công F-4 không thể nhanh chóng bắn hạ MiG-17 bằng tên lửa đối không - vốn bị chê thiếu ổn định vào thời đó, và để cho máy bay này áp sát đến tầm bắn của các khẩu pháo, chiếc F-4 cồng kềnh, xoay trở chậm chạp hơn sẽ dễ dàng bị chiếc MiG-17 xoay như chong chóng trước khi đạt tới vị trí phù hợp để nổ súng kết liễu. Trong trường hợp ấy, giải pháp tốt nhất với chiếc F-4 là...tăng ga tẩu thoát.

Một chiếc máy bay khác lọt vào tầm ngắm của phía Mỹ là một chiếc MiG-21, đối thủ "đồng cân đồng hạng" với F-4 của Mỹ. Chiếc máy bay trên mang số hiệu 4326 và có tới 13 ngôi sao trên mũi.

Trận chiến cuối cùng của Đại tá Tomb

Năm 1972, Mỹ bắt đầu chiến dịch Linebacker (Ta gọi là "Chiến tranh phá hoại miền Bắc lần thứ hai"), một chiến dịch đánh phá cường độ dày đặc trên lãnh thổ Bắc Việt kéo dài trong 6 tháng trời. Trong trận chiến ngày 10/5 năm đó, 11 máy bay chiến đấu Việt Nam cùng 4 chiếc F-4 của Mỹ đã bị bắn hạ sau một loạt các trận không chiến nghẹt thở.

Đó là một ngày đẹp trời với chiếc F-4J do phi công Randy "Duke" Cunningham và sỹ quan vũ khí William "Irish" Driscoll điều khiển. Khi đang trên đường thực hiện nhiệm vụ không kích ga Hải Dương, đội hình bay của họ bị một phi đội MiG-17 tấn công. Cunningham vội bẻ lái gấp về phía một chiếc MiG-17 và bắn hạ nó bằng tên lửa Sidewinder.

Su that ve vien Dai ta phi cong Bac Viet khien My khiep so, phong lam 'huyen thoai' - Anh 5

Chiếc F-4 mang số hiệu 5800 do phi công Cunningham điều khiển

Chiếc F-4 còn lại trong phi đội, do phi công Dwight Timm điều khiển, khi đó đang giao tranh với khoảng 8 chiếc MiG-17. Cunningham điều khiển máy bay vào vị trí có thể khai hỏa, song quyết định không bắn bởi đầu tầm nhiệt của quả tên lửa Sidewinder có thể sẽ "khóa" nhầm vào động cơ của chiếc F-4 do phi công Timm điều khiển.

"Tránh ra nào", ông hét vào radio liên lạc. Timm thực hiện một cú lượn vòng gấp, tạo khoảng trống cho Cunningham khai hỏa bắn rơi chiếc MiG-17 thứ hai trong ngày. Sau đó 2 chiếc F-4 do bị áp đảo về quân số đã buộc phải rút chạy về căn cứ.

Bất ngờ, Cunningham phát hiện thấy một chiếc MiG-17 bay đơn độc lao thẳng về phía mình và khai hỏa. Do hết đạn pháo, Cunningham vội điều khiển chiếc F-4 lượn vòng lên phía trên tránh. Chiếc MiG-17 đuổi theo và nhanh chóng bám đuôi chiếc F-4, khoảng cách gần đến mức Cunningham nhìn rõ số hiệu 3020 in trên thân chiếc MiG.

Cunningham tìm cách "cắt đuôi" đối phương bằng các động tác bay nhào lộn phức tạp, song chiếc MiG-17 vẫn "bám riết" lấy từng động tác của chiếc F-4.

Su that ve vien Dai ta phi cong Bac Viet khien My khiep so, phong lam 'huyen thoai' - Anh 6

Tranh minh họa cuộc không chiến đi vào huyền thoại giữa chiếc F-4 mang số hiệu 5800 và chiếc MiG-17 số hiệu 3020

Hai chiếc máy bay tiếp tục quần thảo nhau trên không với các đường bay phức tạp và nguy hiểm, cho tới lúc chiếc F-4 cồng kềnh hơn suýt bị rơi. Driscoll hoảng sợ đề xuất Cunningham về việc "bỏ nhiệm vụ", tuy nhiên Cunningham từ chối.

Thay vào đó, Cunningham liều lĩnh kéo ga động cơ tới mức tối đa, khiến bình nhiên liệu tụt nhanh trông thấy. Chiếc F-4 tạo ra khoảng cách an toàn hơn 3km với chiếc MiG-17 rồi bất ngờ quay ngoặt lại ở một góc rất khó để chiếc MiG không thể khai hỏa được.

Tuy nhiên kế hoạch đã thất bại, chiếc MiG-17 một lần nữa dễ dàng bám đằng sau chiếc F-4. Cunningham quyết định lặp lại kế hoạch trên một lần nữa, tuy nhiên lần này khi chiếc MiG-17 tiến sát phía đuôi, ông bất ngờ kéo phanh giảm tốc, khiến chiếc F-4 tụt lại phía sau, đồng thời đẩy chiếc MiG-17 vào tầm ngắm. Tuy vậy do khoảng cách quá gần, hệ thống tên lửa của F-4 chưa khóa được mục tiêu.

Chiếc MiG-17 sau đó thực hiện một cú lộn vòng để giảm cao độ, thoát khỏi tầm ngắm của chiếc F-4. Tuy nhiên động tác trên vô tình khiến luồng khí nóng từ động cơ máy bay bị chiếc F-4 bắt được và khóa mục tiêu. Cunningham nhanh chóng khai hỏa quả tên lửa Sidewinder, chiếc MiG 17 trúng đạn lao thẳng xuống đất và nổ tung, không thấy có phi công bung dù, Đại tá Tomb đã bị đánh bại.

Chỉ giây lát sau đó, chiếc F-4 của Cunningham bị tên lửa SAM-2 của Bắc Việt bắn trúng. Phi công này cố gắng điều khiển chiếc máy bay bay ra ngoài khơi, sau đó cùng Driscoll bung dù an toàn và được giải cứu. Họ bắn rơi tới 3 chiếc MiG-17 hôm đó, thành tích giúp họ trở thành Ách đầu tiên của Mỹ tại chiến trường Việt Nam.

Driscoll sau này tham gia giảng dạy tại trường đào tạo phi công Topgun danh tiếng của Hải quân Mỹ. Trong khi đó Cunningham theo đuổi sự nghiệp chính trị, giữ ghế Nghị sỹ bang California trong vòng 15 năm trước khi bị bỏ tù vì tham nhũng vào năm 2005.

Đi tìm tung tích Đại tá Tomb

Sau này, với việc quan hệ giữa Mỹ và Việt Nam ngày càng tốt đẹp hơn, các sử gia không quân Mỹ bắt đầu đặt vấn đề với Hà Nội về danh tính các phi công chiến đấu hàng đầu của họ, tìm kiếm để hiểu thêm về phi công huyền thoại "Đại tá Tomb".

Câu trả lời duy nhất họ nhận được là: "Đại tá nào cơ?".

Không một phi công chiến đấu nào của Việt Nam biết về Đại tá Tomb, chiến công của phi công này cũng không được ghi chép trong bất cứ tài liệu nào.

Tomb hay Toon thậm chí cũng chẳng phải một cái tên Việt Nam. Môt số ý kiến cho rằng tình báo Mỹ có thể đã nghe lộn từ những cái tên Việt như Tuấn hay Tôn. Phần lớn các Ách của Việt Nam đều bay mẫu MiG-21 và họ không chuyển qua lại giữa các loại máy bay.

Một giả thuyết khác cho rằng Tomb thực chất là một phi công người Nga. Trong thời kỳ chiến tranh Triều Tiên, các phi công Liên Xô cũng từng tham chiến trong hàng ngũ không quân Trung Quốc và Triều Tiên. Hàng nghìn chuyên gia và cố vấn cũng đã được Liên Xô cử tới giúp việt Nam trong thời kỳ chiến tranh với Mỹ. Tuy nhiên sau chiến tranh, không một người Nga nào nhận rằng đã từng tham chiến trên vùng trời Việt Nam.

Có một người Nga được ghi công bắn rơi 6 chiếc máy bay Mỹ, tuy nhiên là dưới vai trò chỉ huy một trung đoàn tên lửa phòng không.

Một giả thuyết nữa cho rằng Đại tá Tomb thực ra là 2 phi công khác nhau - Đinh Tôn và Đặng Ngọc Ngự. Người đầu tiên nổi danh với các cuộc xung kích dạng "sói đơn độc" gây bất ngờ cho đối phương. Người còn lại thì có nhiều chiến thắng được ghi nhận hơn. Tuy nhiên cả 2 viên phi công kỳ cựu trên đều lái các máy bay MiG-21 chứ không phải MiG-17. Hơn nữa họ cũng không xuất kích trong đêm 10/5/1972.

Su that ve vien Dai ta phi cong Bac Viet khien My khiep so, phong lam 'huyen thoai' - Anh 7

Ảnh chụp chiếc MiG-21 số hiệu 4326 tại một căn cứ Bắc Việt

Vậy thực sự đối thủ bất ngờ của phi công Cunningham đêm đó là ai? Một vài người cho rằng rất có thể ông là một sỹ quan cấp cao của Trung đoàn không quân 923, người có đủ quyền lực để có thể phớt lờ mệnh lệnh ngừng truy đuổi.

Số phận của Đại tá Tomb thì sao? Hồ sơ tình báo Mỹ ghi nhận thông tin từ Bắc Việt rằng sau khi cuộc chiến trên không hạ nhiệt, "Đồng chí" Tomb được thăng cấp bậc, thưởng nhiều huân huy chương cao quý và chuyển xuống làm điều hành mặt đất - người chỉ đạo các phi đội MiG phản ứng nhanh trước các chiến dịch tấn công của Mỹ. Điều này không hợp lý với vụ nổ mà Cunningham chứng kiến.

Sự thật về Đại tá Tomb

Mãi về sau này, tổng hợp các thông tin được phía Việt Nam công bố, sự thật về Đại tá Tomb mới được hé lộ. Huyền thoại trên hóa ra xuất phát chính từ sự yếu kém của đội ngũ tình báo Mỹ chứ hoàn toàn không mang màu sắc "bí ẩn" nào cả.

Là đất nước giàu mạnh, ngân sách quốc phòng cao nhất Thế giới, tình báo Mỹ không ngờ được rằng do điều kiện thiếu thốn khó khăn, chuyện nhiều phi công "chia sẻ" cùng một chiếc máy bay là điều rất bình thường của Không quân Việt Nam ngày đó.

Chiếc MiG-17F mang số hiệu 3020 khiến Mỹ điên đảo thuộc quân số Trung đoàn 923 Yên Thế anh hùng. Chiếc máy bay này do nhiều phi công luân phiên điều khiển và đã bắn hạ tổng cộng 8 máy bay Mỹ. Hai trong số các phi công trên là Nguyễn Văn Bảy và Lê Hải. Cả hai người đều là Ách của Việt Nam với số máy bay địch bắn hạ lần lượt là 7 và 6 chiếc. Cả hai sau chiến tranh đều được phong Anh hùng.

Còn viên phi công hi sinh do bị Cunningham bắn rơi đêm đó là một người khác. Phi công này không được bất cứ một tài liệu nào của Việt Nam nhắc đến.

Su that ve vien Dai ta phi cong Bac Viet khien My khiep so, phong lam 'huyen thoai' - Anh 8

Chiếc MiG-21 4326 thực thụ hiện được trưng bày tại Bảo tàng Phòng không, Hà Nội

Chiếc MiG-21 số hiệu 4326, từng thuộc Trung đoàn 921 Sao Đỏ, in trên thân tới 13 ngôi sao cũng mang một câu chuyện tương tự. Trong số các phi công từng điều khiển nó có cả Anh hùng Nguyễn Văn Cốc, người bắn hạ tới 9 máy bay địch (Mỹ chỉ thừa nhận 7). Ông chính là Ách xuất sắc nhất trong chiến tranh Việt Nam, tính chung cả 2 phía.

Đại tá Tomb là một câu chuyện tiêu biểu về những vị anh hùng được đối phương tôn lên tầm huyền thoại trong các cuộc chiến tranh. Dù cuộc tìm kiếm kỳ công danh tính của Đại tá Tomb khiến phía Mỹ có phần hụt hẫng nhưng thực sự có rất nhiều phi công Bắc Việt ngày ấy xứng với danh tiếng khiến đối phương phải run sợ của huyền thoại này.

Tuấn Ngọc (Tổng hợp)