Hiện tại, Quảng Bình có 25 hồ chứa nước có dung tích từ một triệu m3 trở lên được đầu tư xây dựng kiên cố, bảo đảm an toàn. Số hồ chứa nước còn lại chủ yếu xây dựng thủ công, đập đất nên nguy cơ sạt lở, vỡ đập là rất lớn nếu mưa lũ xảy ra.

Hai trận lũ kép trong thời điểm cuối tháng 10 – đầu tháng 11 vừa qua đã gây thiệt hại nặng nề cho hạ tầng giao thông và hệ thống công trình thủy lợi. Sau mưa lũ, công tác khắc phục, nâng cấp hệ thống hồ chứa trên là vấn đề cần được lưu tâm.

Trước năm 1975, trên địa bàn Quảng Bình chủ yếu là xây dựng các hồ chứa nhỏ. Đập có quy mô nhỏ và thấp, được xây lắp thủ công bằng cách đắp đất tại chỗ, gia cố bảo vệ mái đập bằng cỏ.

Sau năm 1975, được sự quan tâm của Nhà nước, tỉnh Quảng Bình đã đầu tư xây dựng nhiều hồ chứa có quy mô vừa bằng nguồn ngân sách Nhà nước. Các công trình thủy lợi tiêu biểu như hồ Vực Tròn, Tiên Lang, Phú Vinh.

Quang Binh: Nhieu cong trinh thuy loi can duoc nang cap, dam bao an toan - Anh 1

Công trình thủy lợi hồ chứa nước Vực Tròn.

Giai đoạn từ năm 1980 đến sau 1990, theo phương châm Nhà nước và nhân dân cùng làm, một loạt các hồ chứa dung tích hơn một triệu m3 trở lên như hồ Vực Sanh, Vực Nồi, Tiền Phong, Đồng Sơn… được xây dựng và phân bố đều khắp các huyện lị trong tỉnh, tạo nguồn nước sinh hoạt cho nhân dân và chuyển đổi nhiều diện tích lúa vụ 10 sang làm vụ 8, góp phần nâng cao năng suất, sản lượng cây trồng.

Lẽ tất yếu, sau một thời gian dài đi vào sử dụng và chịu tác động của các yếu tố tự nhiên, đặc biệt là áp lực nước trong mưa lũ nên các hồ chứa đã bị xuống cấp, hư hỏng. Một số công trình do các xã, HTX quản lý bị hư hỏng nặng và thiếu vật tư dự trữ để thay mới nên rất khó khăn trong vấn đề ứng cứu khi sự cố xảy ra.

Quang Binh: Nhieu cong trinh thuy loi can duoc nang cap, dam bao an toan - Anh 2

Áp lực nước lũ đã khiến một đoạn kè của hồ Vực Tròn bị sạt lở.

15 công trình hồ chứa nước có dung tích lớn do Công ty TNHH một thành viên quản lý, khai thác công trình thủy lợi Quảng Bình vận hành, có những công trình mới xây dựng, có công trình có tuổi thọ đã trên 20 năm. Các hồ chứa do xã, HTX quản lý có nguy cơ xảy ra sự cố rất cao. Những hư hỏng thường gặp là đập đất bị lún, mái đập thượng lưu chưa được lát đá bảo vệ, tràn xả lũ là tràn đất bị xói lở mạnh do nước lũ chia cắt.

Quang Binh: Nhieu cong trinh thuy loi can duoc nang cap, dam bao an toan - Anh 3

Vùng sạt lở.

Được xây dựng từ những năm tám mươi của thế kỷ trước, công trình thủy lợi Vực Tròn cung cấp nước tưới tiêu và sinh hoạt cho 8 xã của huyện Quảng Trạch và thị xã Ba Đồn. Trải qua hàng chục năm hoạt động, đến nay công trình thủy lợi Vực Tròn đang bị xuống cấp nghiêm trọng. Sức tàn phá của mưa lũ đã phá vỡ kết cấu ban đầu của công trình; đe dọa sự an toàn hồ đập trong mùa mưa bão.

Theo số liệu từ Chi nhánh thủy nông Quảng Trạch cung cấp, công trình thủy lợi Vực Tròn nằm ở vị trí trên sông Ròn (xã Quảng Châu, huyện Quảng Trạch, tỉnh Quảng Bình) có diện tích lưu vực khoảng 110km2, dung tích hồ chứa đạt 52,8 triệu m3 nước với hệ thống kênh chính Bắc và kênh chính Nam có chiều dài hơn 40km đi qua 8 xã, phường của huyện Quảng Trạch và thị xã Ba Đồn gồm: Quảng Châu, Quảng Kim, Quảng Tùng, Quảng Hưng, Quảng Xuân, Quảng Long, Quảng Thọ, Quảng Phúc. 8 xã phía hạ du Công trình thủy lợi Vực Tròn dân cư đa phần làm nông nghiệp, một số khác theo ngư nghiệp. Việc đảm bảo an toàn hồ đập trong diễn biến phức tạp của mưa bão là một vấn đề tối quan trọng và được ưu tiên nhằm đảm bảo sinh mạng cũng như việc phát triển kinh tế dài hạn của cư dân địa phương.

Ngoài hệ thống kênh chính thì công trình thủy lợi Vực Tròn còn có hàng chục hệ thống các kênh phụ được đấu nối trực tiếp để dẫn ra phục vụ tưới tiêu nội đồng. Hằng năm, công trình này cung cấp nguồn nước tưới tiêu cho trên 1.300ha diện tích lúa vụ đông - xuân, hè - thu và nguồn nước sinh hoạt cho hàng ngàn hộ dân.

Do xây dựng đã lâu nên hiện nay công trình thủy lợi Vực Tròn đang ngày càng xuống cấp. Đặc biệt qua 2 cơn lũ kép vừa qua tại Quảng Bình, nước lũ chảy rất xiết gây ra khối xoáy nước tạo áp lực trực tiếp lên hệ thống kè đá của công trình thủy lợi này gây sạt lở một đoạn đê kè rất nghiêm trọng. Ông Phạm Đình Phẩm, Trưởng Chi nhánh Thủy nông Quảng Trạch cho biết: “Trong mưa lũ vừa qua, do đương lượng nước lũ chảy nhiều, xiết nên gây ra xoáy nước, trực tiếp phá vỡ kết cấu một đoạn đê kè của công trình thủy lợi Vực Tròn do chúng tôi quản lý. Sau mưa lũ, chúng tôi đã kiểm tra và đang cố gắng khắc phục, để đảm bảo an toàn sinh mạng và công việc phát triển sản xuất, chăn nuôi của cư dân phía hạ du. Tuy nhiên, vấn đề đặt ra hiện nay là công ty chúng tôi thiếu kinh phí. Rất mong UBND tỉnh xem xét, quan tâm đầu tư cho hạng mục này.”

Theo đánh giá của cán bộ nhân viên quản lý Vực Tròn thì tình trạng sạt lở, rò rỉ nước xảy ra thường xuyên ở các tuyến kênh chính và kênh phụ. Nhiều nơi, hệ thống chống thấm không còn phát huy hiệu quả nên lượng nước thất thoát khá nhiều trong quá trình dẫn nước về các địa phương. Tình trạng này xảy ra nhiều nhất là ở hệ thống kênh chính phía Bắc.

Quang Binh: Nhieu cong trinh thuy loi can duoc nang cap, dam bao an toan - Anh 4

Tình trạng rỉ nước gây xói mòn chân đê tại tuyến kênh K5, K6 đoạn qua xã Quảng Châu, huyện Quảng Trạch.

Nhiều tuyến kênh ở xã Quảng Châu, nơi được đầu tư xây dựng bờ kè xung quanh để chống xói mòn thì hiện nay cũng bị bong tróc, sạt lở nghiêm trọng. Nhiều mảng bê tông được gia cố bị nước cuốn trôi từng mảng. Mặc dù nắm rõ những vị trí xảy ra hư hỏng trên nhưng do công trình đã quá cũ và nguồn ngân sách hạn hẹp nên việc khắc phục rất khó khăn, chỉ mang tính tạm thời. Thí dụ như tại tuyến kênh K5, K6 đoạn qua xã Quảng Châu bờ kè xung quanh để chống xói mòn trong mưa lũ vừa qua đã bị bong tróc, sạt lở; Chi nhánh Thủy nông Quảng Trạch đã tu sửa bằng cách đổ bê tông tấm. Còn với tình trạng rò rỉ nước gây xói mòn đất chân đê thì biện pháp tạm thời hiện nay là đóng kè bằng cọc tre với chiều dài trên 1km; mua thêm đất để đổ gia cố chân đê.

Quang Binh: Nhieu cong trinh thuy loi can duoc nang cap, dam bao an toan - Anh 5

Cắm hệ thống cọc tre nhằm giữ đất chân đê tại tuyến kênh K5, K6 đoạn qua xã Quảng Châu, huyện Quảng Trạch.

Trao đổi với ông Trần Hồng Quảng, Phó Giám đốc Công ty TNHH một thành viên quản lý, khai thác công trình thủy lợi Quảng Bình, được biết chi phí để xây dựng hoàn thiện tuyến kè với chiều dài 1km phải trên 3 tỷ đồng.

Quang Binh: Nhieu cong trinh thuy loi can duoc nang cap, dam bao an toan - Anh 6

Đoàn công tác Công ty TNHH MTV Quản lý, khai thác công trình thủy lợi Quảng Bình đang cùng phóng viên kiểm tra tình trạng sạt lở tại hồ Vực Tròn.

Hằng năm UBND tỉnh, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Quảng Bình nhận được hàng chục văn bản của các xã đề nghị hỗ trợ kinh phí để nâng cấp hồ chứa, đập dâng. Tuy nhiên kinh phí dành để sửa chữa các hồ chứa trước mùa mưa bão ở tỉnh Quảng Bình hàng năm chỉ khoảng 2-3 tỷ đồng, do đó thường chỉ ưu tiên cho các công trình lớn, mức độ mất an toàn cao.

Theo Phó Giám đốc Công ty TNHH một thành viên quản lý, khai thác công trình thủy lợi Quảng Bình, ông Trần Hồng Quảng thì việc đầu tư nâng cấp hệ thống đập, hồ chứa trên địa bàn cần kinh phí khá lớn, nhất là với các công trình thủy lợi do địa phương quản lý. An toàn hồ đập không chỉ đơn thuần là bảo vệ một công trình thủy lợi mà còn bảo vệ tính mạng dân cư ở vùng hạ du, đảm bảo sinh mạng con người cũng như vấn đề phát triển kinh tế dài hạn.

Nhất Linh