Chính phủ ông Abe đã tính rằng quan hệ hai bên sẽ không có vấn đề vì Mỹ vốn đang dựa vào Nhật trong quá trình chuyển trục châu Á

Với chuyến thăm đền Yasukuni của thủ tướng Nhật Bản, phản ứng của Mỹ thuộc vào diện không lường trước. .Cụ thể là Mỹ cần Nhật cho việc hoàn thành hiệp định thương mại tự do xuyên Thái Bình Dương cũng như việc mở rộng căn cứ quân sự ở Okinawa.

Thủ tướng Abe ngày thứ năm 26/12 tiến hành chuyến thăm đền Yasukuni có thờ các liệt sĩ Nhật Bản trong đó có các nhân vật bị kết tội tội phạm chiến tranh sau Thế Chiến 2. Đây là chuyến thăm đầu tiên của một thủ tướng Nhật trong bảy năm, do ngôi đền nay thu hút nhiều căm phẫn của các nước láng giềng Nhật Bản.

Sau chuyến thăm Đại sứ quán Mỹ ở Tokyo đưa thông báo “Hoa Kỳ thất vọng về việc giới lãnh đạo Nhật Bản đã thực hiện hành động làm tăng cường căng thẳng với các nước láng giềng”. Đây là một sự phê bình rất hiếm hoi của Mỹ dành cho đồng minh lâu năm ở Đông Á.

Tối thứ năm 26/12 Ngoại trưởng Fumio Kishida đã gọi điện cho Đại sứ Mỹ tại Nhật bà Caroline Kennedy, đang đi nghỉ, để giải thích “ý định” của ông Abe về chuyến thăm này, theo chính phủ Nhật cho biết.

Hành động làm nóng lên căng thẳng khu vực

Chuyến viếng thăm đền Yasukuni đã được biết trước là sẽ gây căng thẳng với các nước láng giềng của Nhật. Ngôi đền này đại diện cho quá khứ quân phiệt của Nhật thời Thế Chiến 2, với 14 người được thờ trong này đã bị kết tội tội phạm chiến tranh. Một trong số đó là Hideki Tojo, thủ tướng Nhật trong hầu hết thời kỳ chiến tranh. Nó là địa điểm đặc biệt nhậy cảm trong quan hệ Nhật-Trung và Nhật-Hàn.

Chuyến thăm chính thức cuối cùng của người đứng đầu Nhật Bản từ 7 năm trước của Thủ tướng Koizumi. Nó khiến quan hệ Nhật Trung lạnh giá, và chỉ ấm lên trở lại sau hội nghị thượng đỉnh của ông Abe lên thay, tổ chức với Trung Quốc. Nhiệm kỳ đầu ông Abe cũng không đến thăm đền, cũng như các thủ tướng sau ông trong 7 năm qua.

Sau chuyến thăm, phản ứng của Hàn Quốc và Trung Quốc là rất nhanh chóng, nhưng cũng đã được dự đoán trước. Hàn Quốc coi “đây là đòn cuối cùng vào nỗ lực cải thiện quan hệ Hàn Quốc Nhật Bản”. Trung Quốc nói “Nhật Bản sẽ phải chịu mọi trách nhiệm từ việc này”.

Phản ứng của Mỹ không phải là hoàn toàn bất ngờ

Tuy Hoa Kỳ luôn hậu thuẫn Nhật Bản trong các tranh chấp chính trị ngoại giao vừa qua, họ vẫn thúc đẩy các nước láng giềng Đông Á hàn gắn quan hệ. Dù là trong tranh chấp lãnh thổ hay khác biệt về quan điểm lịch sử thời chiến.

Chính sách chuyển trục về châu Á của Hoa Kỳ khiến họ phải giải quyết thách thức về sức mạnh quân sự ngày càng tăng của Trung Quốc cũng như các căng thẳng khu vực.

Trong chuyến thăm Tokyo tháng 10, Ngoại trưởng Mỹ Kerry và Bộ trưởng Quốc phòng Chuck Hagel đã đến thăm Nghĩa trang Quốc gia Chidorigafuchi dành cho liệt sĩ vô danh Nhật Bản. Đó là thông điệp gửi tới ông Abe là không nhất thiết phải tới thăm Yasukuni.

Chiến lược của Hoa Kỳ ở khu vực Đông Á

Chuyến thăm Yasukuni có thể làm thay đổi chính sách của chính quyền Obama. Chiến lược của Hoa Kỳ là thắt chặt quan hệ Tokyo-Seoul để kiềm chế sức mạnh quân sự-kinh tế đang tăng lên của Trung Quốc. Đó là điểm chính của chuyến thăm châu Á tháng này của Phó tổng thống Joe Biden. Nhưng chuyến viếng đền sẽ làm Hàn Quốc nổi giận.

Trong lúc này Nhật và Mỹ đang có kế hoạch mở rộng căn cứ lính thủy đánh bộ ở Okinawa.

Okinawa là trung tâm, là bàn đạp cho các hoạt động quân sự của Mỹ ở châu Á Thái Bình Dương

Hành động thiết lập khu phòng không ở Hoa Đông và dương oai luyện tàu chiến ở biển Đông của Trung Quốc tháng 11, 12 khiến một số nước Đông Nam Á đã chấp nhận viện trợ và hợp tác quân sự của Mỹ, điển hình là Philippines.

Mâu thuẫn về ngân sách trong quốc hội Mỹ khiến tổng thống Obama không thể đi thăm châu Á cuối năm 2003. Thay vào đó là Bộ trưởng Quốc phòng Chuck Hagel đã đi thăm Đông Á và các nước Đông Nam Á cùng Ngoại trưởng Kerry. Riêng ông Kerry còn một lần trở lại khu vực vào tháng 12 sau khi siêu bão Haiyan đã quét qua Philippines.

Sau đợt lỡ hẹn tháng 10 năm 2013 của tổng thống Obama, chuyến thăm của phó Tổng thống Mỹ Joe Biden đóng vai trò quan trọng khi biển Hoa Đông dậy sóng.

Tổng thống Obama sẽ có chuyến thăm châu Á vào tháng 4/2014. Nhưng những mục đích cho chuyến thăm của ông Obama sẽ bị ảnh hưởng lớn từ hệ quả của đợt thăm đền này lên quan hệ khu vực.