"Cung cấp năng lượng mà đe dọa trực tiếp đến đời sống hàng triệu người và làm hao mòn sinh lực của một vùng đất thì rất cần được cân nhắc lại".

Hao mòn sinh lực một vùng đất

Mới đây, trong tài liệu báo cáo về vấn đề đảm bảo an ninh năng lượng, TS Phương Hoàng Kim - Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Năng lượng, Bộ Công thương khẳng định một trong những đặc điểm khi xây dựng nhà máy nhiệt điện đốt than là gần nguồn cung cấp than, gần nguồn cung cấp nước làm mát với lưu lượng rất lớn sẽ nhiều thuận lợi. Thế nhưng, tình hình hạn, mặn đang lấn sâu vào trong các con sông của ĐBSCL, TS Nguyễn Hữu Thiện - Trưởng nhóm tư vấn quốc gia về đánh giá môi trường chiến lược 12 đập thủy điện dòng chính sông Mê Kông cho rằng đây là nhận định chưa đúng.

Ông Thiện chỉ rõ: "Chưa kể đến những mối đe dọa khác, chỉ riêng nước làm mát từ các nhà máy đã là một mối đe dọa lớn đối với hệ sinh thái thủy sinh. Việc xả nước nóng liên tục ra sông sẽ hâm nóng nước sông ở gần nơi xả, tạo ra những “đập bằng nhiệt” mà tôm cá khó có thể di chuyển qua được.

Với những đoạn sông bị hâm nóng, cá tôm có thể chưa chết, nhưng sẽ không dám bơi ngang vùng nước nóng để di cư sinh sản và tìm thức ăn theo mùa. Trong khi chúng ta lo lắng về tác động cản trở di cư đối với thủy sản ĐBSCL của các đập thủy điện ở Lào và Campuchia, trong khi đó các “đập nhiệt” vô hình này sẽ cũng cản trở di cư của tôm cá sông Hậu.

Báo cáo ĐTM 2008 của nhà máy nhiệt điện Lee&Man công suất 125MW cho rằng nhiệt độ nước làm mát là 410 độ C, sau khi bơm qua tháp làm mát còn 320 độ C. Chưa có gì kiểm chứng tuyên bố này của báo cáo ĐTM có đúng trên thực tế hay không.

Nhiet dien than bua vay DBSCL: Hay hoi y kien dan - Anh 1

Nhà máy nhiệt điện Duyên Hải 3

Còn theo báo cáo ĐTM của Nhiệt điện Duyên Hải 3, Chênh lệch nhiệt độ giữa nước thải làm mát và nước sông tự nhiên khoảng 70 độ C, sau khi nước đi qua kênh làm mát thì chênh lệch nhiệt độ tại cửa xả của nước thải làm mát so với nước đầu vào là 5,030 độ C làm tăng nhiệt độ khoảng 1,5 đến 2,70 độ C trong khoảng cách 210 mét tính từ điểm xả và 0,50 độ C trong bán kính 650 mét và cho rằng phạm vi ảnh hưởng không lớn và dưới chuẩn giá trị nhiệt độ này so với QCVN 24:2009/BTNMT nguồn loại B (400 độ C) vẫn nằm trong ngưỡng cho phép.

Ở đây có 2 vấn đề quan trọng là tác động thực tế của việc cá tôm suy giảm do không thể di cư được vì dòng sông bị hâm nóng sẽ không có ai theo dõi và bản thân QCVN 24:2009/BNTMT khi cho phép nước bị hâm nóng 400 độ C cũng không tính đến tác động di cư của cá tôm".

Mặt khác, theo ông Thiện, hiện nay ĐBSCL đang ở trong tình thế "thập diện mai phục", từ dự án nhà máy giấy của Công ty TNHH giấy Lee&Man Việt Nam (Hongkong, Trung Quốc) nằm trên cặp bờ sông Hậu (tỉnh Hậu Giang). Cho đến kế hoạch năm 2030 sẽ có 14 nhà máy điện than. Các nhà máy này được quy hoạch xây dựng ở Trà Vinh, Tiền Giang, Long An, Hậu Giang, Sóc Trăng, Bạc Liêu và TP Cần Thơ.

Trong đó, hai trung tâm sản xuất điện than lớn nhất ĐBSCL là Duyên Hải (tỉnh Trà Vinh) và Long Phú (tỉnh Sóc Trăng). Với quy hoạch trên, tính trung bình cứ một năm tại ĐBSCL lại có một nhà máy điện than ra đời.

Với các dự án nhiều như vậy, dự báo nguy cơ đến với ĐBSCL, ông Thiện phân tích: "Báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM) nào cũng tuyên bố sẽ không có tác động hoặc sẽ được giảm thiểu, nhưng thực tế chỉ có hệ sinh thái và sinh kế của người dân sẽ phải gánh chịu rủi ro và hậu quả của các tuyên bố này khi thiệt hại xảy ra.

Đối với sông Hậu vào mùa khô, khi lưu lượng giảm thấp vào tháng tư có khi còn 700-800 m3/s thì việc xả thải nhiệt làm mát khi có hơn chục nhà máy nhiệt điện vào dòng sông sẽ hâm nóng dòng sông đáng kể.

ĐBSCL là vùng đất màu mỡ nhất cả nước, có vai trò chính là trung tâm nông nghiệp và thủy sản. Việc cung cấp năng lượng là cần thiết, nhưng việc cung cấp năng lượng dưới dạng nào đó mà đe dọa trực tiếp đến đời sống hàng triệu người và làm hao mòn sinh lực của một vùng đất quan trọng thì rất cần được cân nhắc lại".

Dự án không vì mục đích cộng đồng

Một vấn đề khác, Bộ Công thương cũng khẳng định, khu vực duyên hải và ĐBSCL là khu vực được tính toán nếu không có các nguồn điện này sẽ ảnh hưởng trực tiếp tới phát triển kinh tế - xã hội trong những năm tới đây.

Tuy nhiên, theo ông Thiện, ĐBSCL hiện đang phát triển chủ yếu lĩnh vực sản xuất nông nghiệp và công nghiệp chế biến, nuôi trồng thủy sản, bài toán tiêu tốn điện năng ra sao cũng cần phải tính toán hợp lý. Phải xem lại, hơn 18.000 MW của 14 nhà máy nhiệt điện than được phê duyệt theo Quy hoạch điện VII là vượt quá nhu cầu của khu vực ĐBSCL. Trong khi, từ lâu nó chỉ đảm trách vai trò giữ an ninh lương thực Quốc gia.

Hơn nữa, tại một số tỉnh ở vùng này đã tự sản xuất được điện sạch, đầu năm 2016, sau 48 tháng triển khai xây dựng, Nhà máy điện gió Bạc Liêu đã hoàn thành, đưa vào vận hành, đấu nối và phát điện hòa vào lưới điện quốc gia, cung cấp sản lượng điện 320 triệu KWh/năm.

Mới đây, tháng 9/2016, Cty TNHH Xây dựng- Thương mại- Du lịch Công Lý khởi công Dự án Điện gió Khu du lịch Khai Long- Cà Mau (giai đoạn 1), tại xã Đất Mũi (Ngọc Hiển, Cà Mau).

Dự án Điện gió Khu du lịch Khai Long- Cà Mau đã được Bộ TN- MT giao 2.185 ha gồm mặt biển, thềm lục địa tại Khu du lịch Khai Long. Theo thiết kế, Dự án Điện gió Khai Long- Cà Mau có 50 turbine, tổng công suất 100 MW.