(Toquoc)- Thảm họa 11/3 và những nhiệm vụ tái thiết nặng nề, khó khăn sẽ tác động đáng kể đến nền kinh tế và chính sách đối nội, đối ngoại Nhật Bản và một số mặt đời sống quốc tế.

Kể từ sau trận động đất kèm theo sóng thần khủng khiếp hôm 11/3, Nhật Bản liên tiếp hứng chịu hàng loạt tai họa từ thảm họa này như sự cố hạt nhân và thực phẩm nhiễm xạ. Tuy nhiên, theo các nhà quan sát, đất nước Mặt trời mọc có vẻ đang bình tĩnh trở lại sau cơn sốc, mặc dù số người chết và mất tích vẫn tiếp tục tăng. Đồng thời, những tác động đối với kinh tế Nhật Bản và thế giới, cũng như quan hệ với Đông Á, trước hết là Đông Bắc Á cũng có nhiều hệ lụy sâu sắc và lâu dài. Tuy nhiên cần thận trọng khi đưa ra những kết luận về tác động giài hạn kinh tế, chính trị, tâm lý của thảm họa kép này. Tác động đời sống Nhật Bản và cơ cấu xã hội vùng Đông Bắc Chính phủ Nhật Bản cho biết tổn thất trực tiếp của động đất và sóng thần có thể lên tới 309 tỷ USD, song con số này chưa tính đến các tổn thất gián tiếp như những thiệt hại do hoạt động sản xuất bị đình trệ, thiếu nhiên liệu như xăng, dầu, điện. Công ty Điện lực Tokyo cho biết công ty không có khả năng cung ứng điện trong nhiều tháng vì 13 nhà máy điện vẫn chưa hoạt động. Thảm họa động đất sóng thần 11/3 dẫn tới nhiều hệ lụy đối với Nhật Bản và thế giới Các giới chức của Ngân hàng Thế giới nói rằng có thể phải mất 5 năm để Nhật Bản phục hồi và tái thiết sau trận động đất và sóng thần với chi phi có thể lên đến 235 tỉ USD. Báo cáo đưa ra hôm 21/3 của ngân hàng này nói rằng thiệt hại này tương đương với 4% GDP của Nhật Bản, nhưng họ dự báo tăng trưởng kinh tế của Nhật Bản sẽ trở lại trong lúc xúc tiến công cuộc tái thiết. Nhưng nhiều nhà quan sát cho rằng sự phục hồi sẽ khó khăn và đòi hỏi nhiều thời gian hơn dự báo của Ngân hàng Thế giới. Tổng nợ công của Nhật Bản hiện lên tới 200% của GDP. Vấn đề khôi phục lại đời sống bình thường và tái thiết vùng Đông Bắc nước này sẽ gặp nhiều khó khăn. Khu vực này vốn trên đà suy thoái, dân số lão hóa, nay lại chịu thiên tai nặng nề. Những năm qua, nhiều hy vọng đã đặt vào sự phát triển các nhà máy điện hạt nhân làm trụ cột nâng đỡ kinh tế khu vực. Tuy nhiên, hiện nay một số khu vực của Fukushima do vấn đề phóng xạ mà sẽ trở thành khu vực cấm trong rất nhiều năm. Kế hoạch phát triển điện hạt nhân ở đây trong tương lai sẽ bị xem xét lại vì vấn đề an toàn, việc thu hút lao động đến khu vực này theo đó cũng càng trở nên khó khăn, thậm chí không thực hiện được. Trận sóng thần khủng khiếp hôm 11/3 đã phá hủy hàng nghìn cơ sở làm việc và hàng vạn ngôi nhà của người dân ở Đông Bắc. Cư dân khu vực này có rất nhiều người đã nghỉ hưu, họ không còn sức lực, cũng như khả năng kinh tế để xây dựng lại nhà cửa. Làn sóng di dân do thảm họa họa sóng thần gây ra có thể phá vỡ kết cấu xã hội của khu vực này. không ít địa phương ở Đông Bắc sẽ trở nên hoang vắng, thậm chí không có người ở. Rất nhiều cư dân địa phương sau đợt thiên tai cho biết họ không có kế hoạch xây dựng lại nhà cửa và sẽ tìm cách đi khỏi Đông Bắc. Từ đó có thể thấy, công cuộc tái thiết Đông Bắc không chỉ sẽ kéo dài hơn Kobe sau vụ thảm họa trước đây, mà rất có khả sẽ bị đình trệ, thậm chí ngừng hoàn toàn. Ngày 22/3, Chính phủ Nhật Bản cho biết tỷ lệ chất iodine gây phóng xạ trong các mẫu nước biển gần nhà máy hạt nhân Fukushima cao hơn mức bình thường 80 lần. Bộ Y tế Nhật Bản đã yêu cầu chính quyền Chiba và Ibaraki ở phía đông Tokyo tăng cường kiểm soát các loại cá và loài nhuyễn thể đánh bắt được dọc bờ biển. Nhà chức trách Nhật Bản thông báo đã phát hiện một số sản phẩm rau và sữa nhiễm phóng xạ ở mức có thể gây nguy hiểm đối với sức khỏe con người. Ngoài ra, nước sinh hoạt ở thủ đô Tokyo cũng được báo động đã nhiễm xạ ở mức không an toàn đối với trẻ em. Tình hình đang được giám sát chặt chẽ. Trong 125 mẫu gồm sữa và một số loại rau nhu yếu nhất cho sinh hoạt hàng ngày lấy từ các khu vực xung quanh Fukushima, trong đó có Tokyo, 26 mẫu có số đo nhiễm phóng xạ iodine và cesium vượt quá mức bình thường. Giới hữu trách Nhật Bản cho hay tuy các mức độ phóng xạ tăng cao trong không khí, đất và nước, vẫn chưa có nguy cơ tức thời cho sức khỏe con người. Về nguồn nước, trong 20 mẫu kiểm tra tại Tokyo, mức nhiễm phóng xạ vẫn dưới mức trung bình bình thường trong năm. Do vậy việc sử dụng nước ở Tokyo là an toàn. Các cơ quan chuyên môn của Liên hiệp quốc nhấn mạnh chất phóng xạ theo nước mưa hoặc tuyết có thể đã nhiễm trên bề mặt của rau quả hoặc thức ăn của gia súc. FAO và WHO khuyến cáo người sản xuất và tiêu dùng thực phẩm ở Nhật Bản thực hiện các biện pháp bảo vệ thực phẩm và vật nuôi trước nguy cơ nhiễm phóng xạ theo quy trình đã được hướng dẫn. Cơ quan y tế Nhật Bản đã đưa ra khuyến nghị người dân không dùng nước uống, nấu và cả tắm ở Fukushima. Trên bình diện ngoại giao, Bộ trưởng Ngoại giao Nhật Bản cho hay do động đất, hiện nay có 25 Đại sứ quán của các nước tại Tokyo tạm đóng cửa. Theo một Người phát ngôn BNG Nhật, trong số này có 8 quốc gia đã dời đại sứ quán của họ đến thành phố khác, như Thụy Sĩ, tạm thời dời đến Osaka. Một số khác thì cho nhân viên rời khỏi Nhật Bản, hoặc cho hồi hương và theo dõi tình hình từng ngày. Đại sứ quán Mỹ từ ngày 16/3, đã cho phép nhân viên đại sứ quán ở những nơi bị tác hại nhiều nhất rời khỏi nhũng nơi này nếu họ muốn. Tác động tới kinh tế thế giới và khu vực Thảm họa Nhật Bản sẽ làm kinh tế thế giới lao đao hay không? Có, nhưng không hoàn toàn nghiêm trọng như nhận định ban đầu. Theo ông Vikram Nehru, chuyên gia kinh tế tại Ngân hàng Thế giới, thiệt hại thiên tai tại Nhật Bản sẽ ảnh hưởng đến các nền kinh tế khác trong khu vực châu Á, cho dù còn quá sớm để đánh giá. Truớc mắt, thương mại và tài chính là hai lĩnh vực sẽ bị tác động. Trong 5 năm gần đây, trao đổi thương mại của Nhật Bản với phần còn lại của Đông Á chiếm 9% tổng xuất nhập khẩu toàn khu vực. Tính trung bình, nếu tổng sản phẩm quốc nội của Nhật Bản bị giảm từ 0,25% đến 0,50%, từ nay đến giữa năm 2011, thì xuất khẩu của Đông Á cũng sẽ bị giảm từ 0,75% đến 1,5%. Ngược lại, theo các chuyên gia của Ngân hàng Thế giới, trong ngắn hạn và trung hạn, các nước sản xuất và xuất khẩu nhiên liệu như Indonesia, Malaysia, Việt Nam có thể hưởng lợi vì giá năng lượng sẽ lên cao, trong lúc Nhật Bản phải bù đắp lại sự thiếu hụt về năng lượng do các sự cố trong lĩnh vực điện hạt nhân. Thảm họa đổ xuống Nhật Bản sẽ gây nhiều thiệt hại cho nhiều ngành công nghiệp của thế giới, trong đó có ngành điện tử và xe hơi. Công nghiệp điện tử là niềm tự hào của Nhật Bản, từng làm nên “thần kỳ kinh tế Nhật” trong thập niên 1970. Từ 12 năm qua, những tiến bộ công nghệ cùng với tiến trình toàn cầu hóa đã giúp cho công nghiệp Nhật Bản trở nên chuyên môn hóa cao. Nhật Bản sản xuất 35% bộ nhớ được sử dụng trong các loại điện thoại thông minh, 21% thiết bị bán dẫn khác nhau trên toàn thế giới. Hiện tại, Nhật Bản vẫn được ví như là một nguồn sông lớn của ngành công nghiệp điện tử thế giới. Theo La Croix (Pháp), chỉ trong một tuần, một phần quan trọng của ngành công nhiệp thế giới mới ý thức được sự “lệ thuộc vào Nhật Bản”. Hàng trăm loại thiết bị mũi nhọn, các linh kiện chủ yếu hay các máy công cụ cung cấp cho thế giới đều có xuất xứ từ Nhật Bản. Những loại linh kiện đó có thể là các thiết bị bán dẫn, mà chỉ riêng hai công ty Nhật Bản đã chiếm 60% sản lượng của thế giới. Toshiba là nhà cung cấp chủ yếu cho Apple các chip nhớ và lưu trữ số liệu trong máy tính. Người già Nhật Bản lánh nạn: Sự già hóa dân số sẽ tác động tiêu cực tới tái thiết và ổn định đời sống vùng Đông Bắc Nhật Bản Trận thiên tai kinh hoàng vừa qua đã làm cho cơ sở của ngành công nghệ cao cấp này của cả thế giới gần như rơi vào rối loạn, bởi hàng loạt nhà cung cấp thiết bị điện tử chủ chốt của Nhật Bản như Sony, Mishubishi, Hitachi đã phải ngừng hoạt động, do ảnh hưởng trực tiếp của động đất, thiếu điện, thiếu nguyên vật liệu cơ bản. Hàng loạt nhà máy chế tạo điện tử và xe hơi từ Hàn Quốc, vùng lãnh thổ Đài Loan đến châu Âu và Mỹ đều lần lượt thông báo ngừng một phần hoặc toàn bộ sản xuất, vì thiếu linh kiện từ Nhật Bản. Tác động đã lan tới Mỹ. Hãng máy tính Hewlett Packard bắt đầu gặp khó khăn với các nhà cung cấp linh kiện Nhật Bản. General Motor cũng phải tạm thời đóng cửa một nhà máy tại tiểu bang Lousiana (Mỹ) vì lý do tương tự. Sản phẩm iPad 2 của hãng Apple, dự kiến xuất hiện trên thị trường châu Âu vào cuối tháng này, sẽ bị trễ lại. Các hãng xe hơi Pháp như Renault đang phải cắt giảm sản xuất tại Hàn Quốc vì thiếu linh kiện điện tử từ Nhật Bản. Ngày 22/3, hãng xe Pháp PSA Peugeot Citroen cũng thông báo một phần của bộ phận sản xuất động cơ bị rối loạn, do bị cắt nguồn linh kiện từ công ty Hitachi. Hãng Toshiba cũng thông báo đóng cửa tạm thời một cơ sở lắp ráp màn hình tinh thể lỏng (LCD). Những rối loạn sản xuất ở Nhật Bản sẽ còn phải kéo dài ít nhất 3-4 tháng nữa. Nếu so với các hệ lụy chính trị, tâm lý, thì tác động kinh tế được xem là ngắn hạn. Một vấn đề dây dưa là khắc phục tai họa hạt nhân. Một số quốc gia ngừng nhập khẩu thực phẩm từ Nhật Bản. Mỹ, Ôxtrâylia và Canađa đã cấm nhập khẩu thực phẩm từ một số khu vực gần nhà máy điện hạt nhân Phưkưshima số 1. Nhật Bản trước đó cũng đã cấm các nông trại tại khu vực này sản xuất thực phẩm. Các quốc gia Châu Á và Trung Đông tăng cường các vụ kiểm tra thực phẩm nhập khẩu từ Nhật Bản vì những e ngại nhiễm phóng. Tại Hàn Quốc, các giới chức thuộc cơ quan quản lý thực phẩm và dược phẩm nói rằng họ sẽ cho thử nghiệm các thực phẩm do Nhật Bản sản xuất. Một số công ty bán lẻ lớn trong nước đã nói rằng họ dự tính sẽ ngưng bán một số mặt hàng của Nhật Bản. Các quốc gia khác gồm có Ấn Độ, Philippines và Đài Loan đã gia tăng công tác kiểm tra thực phẩm và một số hệ thống khách sạn và nhà hàng ăn lớn sử dụng đồ tiếp liệu không phải của Nhật Bản để thay thế cho sản phẩm và cá của Nhật Bản. Cơ quan quản lý thực phẩm và dược phẩm Mỹ cho biết họ đã theo dõi sát tình hình tại Nhật Bản nhưng nói rằng nguồn tiếp tế thực phẩm cho Mỹ không có nguy cơ nhiễm phóng xạ. Theo nhật báo Asahi, cuộc khủng hoảng hạt nhân vẫn chưa chấm dứt ở Nhật Bản sẽ là đòn mạnh giáng vào chiến lược năng lượng của Chính phủ Nhật Bản, vốn đề cao vai trò của năng lượng hạt nhân. Không những thế, nó còn ảnh hưởng tiêu cực tới các nỗ lực của nước này nhằm xuất khẩu các nhà máy điện hạt nhân ra nước ngoài. Cuộc khủng hoảng hạt nhân tại Nhật Bản đã khơi dậy nỗi lo ngại về mức độ an toàn của các nhà máy điện hạt nhân trên khắp Châu Âu. Theo Hội Hạt Nhân Châu Âu, tính cho tới tháng 1/2011 có tất cả 195 nhà máy điện hạt nhân hoặc đang hoạt động hoặc đang được xây dựng tại Châu Âu. Do ngành nông nghiệp vùng Đông Bắc của nước này bị ảnh hưởng nghiêm trọng, việc Nhật Bản gia nhập hiệp định thương mại tự do Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) có thể bị gác lại do Chính phủ không có khả năng hỗ trợ tái cơ cấu nông nghiệp - một vấn đề khá quyết định đối với việc Nhật Bản tham gia hay không tham gia TPP. Ở một phương diện khác, theo báo Yomiuri, việc phải tập trung xử lý những thiệt hại khổng lồ do thảm họa động đất và sóng thần hôm 11/3 có thể khiến Chính phủ Nhật Bản phải thay đổi các ưu tiên chính sách, trong đó có kế hoạch cải cách thuế và hệ thống an sinh xã hội. Với Đông Nam Á, các nước được Nhật Bản ưu đãi trong viện trợ ODA sẽ phải theo dõi sự điều chỉnh các ưu tiên quốc gia của Nhật Bản, từ đó cân đối lại các nguồn tài lực của mình những năm tới phục vụ phát triển. Ngày 21/3, bên lề Hội nghị các Bộ trưởng kinh tế ASEAN tại Singapore, Tổng thứ ký ASEAN Surin Pitsuwan nói rằng khủng hoảng hạt nhân ở Nhật Bản đã nhắc nhở các quốc gia trong khối ASEAN cần phải xem xét kỹ hơn đối với các dự án năng lượng hạt nhân; ảnh hưởng của khủng hoảng hạt nhân ở Nhật sẽ khiến nhiều nước chuyển sang lựa chọn nguồn năng lượng an toàn hơn. An ninh Đông Bắc Á Giữa lúc mối quan hệ Nhật-Trung đang trong chiều hướng đáng quan ngại thì thiên tai ở Nhật Bản có thể mở đường cho hai nước láng giềng này cải thiện quan hệ song phương. Kể từ khi xảy ra động đất, sóng thần và khủng hoảng hạt nhân ở Nhật Bản, Trung Quốc đã có những động thái tích cực, phần nào làm ấm lại quan hệ song phương như cung cấp hàng cứu trợ, cử các chuyên gia về giải cứu nạn nhân sau động đất. Bộ trưởng Quốc phòng Lương Quang Liệt cũng có một cuộc đối thoại hiếm hoi với người đồng cấp Nhật Bản. Tokyo đề nghị Bắc Kinh gửi đến một máy bơm khổng lồ giúp xây dựng một hệ thống làm nguội khẩn cấp cho 6 lò phản ứng ở nhà máy Fukushima. Trong khi Trung Quốc nhiều lần muốn gia tăng ảnh hưởng trong khu vực thông qua chính sách sức mạnh vũ lực, thì lúc này Bắc Kinh có thể ý thức rằng việc ra tay trợ giúp đúng vào lúc Nhật Bản cần vẫn có thể mang lại ảnh hưởng như Bắc Kinh mong muốn. Đề nghị trợ giúp mạnh mẽ của Trung Quốc có thể tạo cơ hội cải thiện mối quan hệ Nhật-Trung, làm lắng dịu những căng thẳng cố hữu giữa hai nước và giúp ngăn chặn những vụ va chạm nhỏ mà trong năm qua “chuyện bé bị xé ra to”. Tại cuộc họp ba bên của các Ngoại trưởng Nhật Bản, Trung Quốc và Hàn Quốc giữa tháng 3 vừa qua đã cho thấy cơ hội cải thiện quan. Các quan chức Nhật Bản liên tục nhấn mạnh về sự cởi mở, thân thiện. Tuy nhiên, vẫn còn những khác biệt phức tạp đang gây bất ổn cho các mối quan hệ ở Đông Bắc Á. Không ai cho rằng những bất đồng rất rõ ràng giữa hai bên sẽ biến mất. Ngoại trưởng Trung Quốc Dương Khiết Trì vẫn không tỏ ý nhượng bộ khi Ngoại trưởng Matsumoto ngỏ ý muốn sớm khởi động lại đàm phán về cùng phát triển các mỏ khí ở khu vực biển Hoa Đông tranh chấp giữa hai bên. Hãng tin Kyodo dẫn lời Ngoại trưởng Dương Khiết Trì nói rằng trước tiên, cần tạo lập một bầu không khí thích hợp cho những đàm phán như vậy. Lúc này đây, nếu Trung Quốc muốn đóng vai trò “thủ lĩnh khu vực” thì họ phải thể hiện sự mềm dẻo và thái độ hòa hoãn trong các vấn đề nhạy cảm biển đảo. Muốn vậy, ban lãnh đạo Bắc Kinh phải có quyết sách chính trị, lãnh đạo dưluận trong nước và định hướng lại chủ nghĩa dân tộc đã bị khuấy động từ nhiều năm qua. Về quan hệ tay ba Trung-Nhật-Mỹ sau đại họa Nhật Bản, có những lo ngại về sự nổi lên của Trung Quốc và sự suy yếu thêm của Nhật Bản. Giới bình luận Trung Quốc cho rằng nước họ có 5 năm “để thở”. Các xu hướng có thể kết hợp lại, tạo ra mối đe dọa an ninh tới Mỹ. Bắc Kinh đã tuyên bố chủ quyền với quần đảo họ gọi là Điếu Ngư. Bất cứ hành động khiêu khích nào từ phía Trung Quốc mà không được đáp trả mạnh mẽ chắc chắn sẽ dẫn tới sự sụp đổ của chính quyền Dân chủ Nhật Bản DPJ. Trong bối cảnh những bất ổn đó, một động thái mà Mỹ có thể làm để hỗ trợ đồng minh của mình là thuận theo tâm lý của người dân Okinawa và tôn trọng nguyện vọng của người dân Nhật Bản là di chuyển lực lượng lính thủy đánh bộ tới một địa điểm khác. Chính quyền Kan càng yếu, tác động đối với nội bộ Nhật Bản càng mạnh mẽ nếu Tổng thống Obama quyết định rút một phần lực lượng ở đây như một hành động thể hiện sự tôn trọng đối với đồng minh quan trọng nhất của nước này ở châu Á. Cho dù Tổng thống Obama quyết định như thế nào về vấn đề Nhật Bản và Okinawa, Trung Quốc vẫn sẽ đẩy nhanh quá trình tăng cường sức mạnh quân sự. Đây là lý do tại sao việc rút lực lượng lính thủy đánh bộ Mỹ khỏi Okinawa không những sẽ giúp củng cố quan hệ hữu nghị với Nhật Bản mà còn phát đi một tín hiệu không phải không tích cực tới Bắc Kinh. Các mối quan hệ chính trị, an ninh khu vực Đông Á sau thảm họa Nhật Bản vẫn là đề tài được giới nhiên cứu và vạch chính sách các nước quan tâm theo dõi, nhất là khi Mỹ lại dính líu vào một cuộc chiến tranh mới – chiến tranh Libya. Mặt khác, sau cuộc đại họa này, tâm lý dân tộc Nhật Bản sẽ có những thay đổi lớn. Một vấn đề được quan tâm theo dõi, đó là nước Nhật hậu khủng hoảng sẽ thay vì hướng ngoại như lâu nay, có thể trở nên hướng nội chăng?./. Lưu Việt