ND - Nói về thơ và việc làm hợp tuyển thơ ca Việt Nam qua các triều đại, nhà bác học Lê Quý Đôn đã từng ngậm ngùi:

"Gỏi với chả là vị ngon tuyệt, gấm với vóc là sắc tuyệt đẹp, ở trong thiên hạ, phàm người có miệng, có mắt đều biết thích. Còn thơ là sắc đẹp ở ngoài sắc, vị ngon ở ngoài vị, không thể trông bằng mắt thường, nếm bằng miệng thường được, chỉ có thi nhân thì trông mới thấy được, nếm mới thấy ngon, đó là thứ nhất. Từ Lý - Trần dựng nước cho tới nay, các tài tử nổi danh vốn không ít, song những người ở quan các thì bận việc không có người biên tập; còn những quan nhỏ, chức dưới thì mải miết về thi cử, không để ý đến việc sưu tầm, đó là cớ thứ hai. Đôi khi cũng có người muốn biên soạn, nhưng vì việc nặng, sức làm không đủ, nửa chừng rồi phải bỏ, đó là cớ thứ ba. Thơ văn đời Trần, nếu không được phép của vua thì không được đem công bố, đó lại là cớ thứ tư. Dưới mấy cớ ấy, trải qua ba đời nay (Lý, Trần, Lê) dẫu cho đến những đồ vàng đá có thần coi, quỷ dữ cũng còn tán lạc đi hết, huống chi là những sách vở cũ, giấy mỏng ở dưới đáy hòm, đáy tráp, lại qua nhiều phen binh lửa thì còn giữ được sao"? Thơ ca nước ta trước thế kỷ X đã có những thành tựu đáng tự hào, cũng có vị trí bên cạnh các nước đồng văn nhưng nay trong sách vở học trò, không có được tác phẩm nào, thật đáng tiếc lắm thay! Hai mươi thế kỷ qua, sách vở đã ít, lại gặp rào cản không nhỏ của chữ Hán, chữ Nôm, thật khó cho việc học tập cha ông một cách đầy đủ. Nói như vậy, để thấy công lao các nhà trước tác là vô giá mà những nhà sưu tầm, biên soạn di cảo của người đời cũng có một công lao to lớn, đáng trân trọng. Nhờ họ mà giá trị tinh hoa của người đời trước được truyền lại cho người đời sau, ngày mỗi ngày tô đậm những nét đẹp tâm hồn và bản sắc văn hóa Việt. Từ nhiều thập kỷ nay, nhà thơ Gia Dũng đã để hết tấm lòng và đam mê vào việc sưu tầm, tuyển chọn, cho xuất bản hơn 20 bộ sách đồ sộ về thơ Việt Nam, tiêu biểu là Thơ chọn lọc, Thơ các dân tộc thiểu số Việt Nam thế kỷ XX, Thơ Việt Nam 1945-2000, Ngàn năm thương nhớ, Hồ Chí Minh-hợp tuyển thơ, Nguyễn Trãi - hợp tuyển thơ, Nước non một dải, Văn chương Thái Bình mười thế kỷ... Đồ sộ, công phu hơn cả là tuyển tập Ngàn năm thơ Việt (Việt thi thiên tải) gồm hai quyển, dày 3.000 trang, vừa được Nxb Văn học cho ra mắt bạn đọc năm 2010. Quyển thượng (tập 1) mở đầu bằng Lý Thái Tổ và kết thúc ở Hoàng Ngọc Phách (1896-1973), gồm những tác giả thuộc thời kỳ văn học cổ - trung đại và thời kỳ đầu văn học hiện đại mà tên tuổi, tác phẩm đã được định hình, định vị vững vàng trong lịch sử văn học nước nhà. Quyển hạ (tập 2) gồm những tác giả sáng tác trước và sau Cách mạng Tháng Tám cho đến ngày nay. Về số lượng, tuy thời kỳ hiện đại mỗi người chỉ tuyển một bài tiêu biểu (theo quan điểm người biên soạn) nhưng cũng dày dặn hơn các tác phẩm của mười thế kỷ trước. Thơ xưa có độ chênh, càng khó có thể đem so với thơ ngày nay với thơ các cụ, đã được sàng lọc, đứng lại với thời gian để thành cổ điển. Nhưng cách làm này, cũng có lý có tình, "ở đâu, âu đấy", phục vụ tốt nhất cho người đọc hiện thời. Dù đã bỏ công sức rất nhiều, đã tham khảo hàng trăm cuốn sách, đã nhờ sự trợ giúp của hàng chục chuyên gia, cơ quan văn học có thẩm quyền, nhà thơ Gia Dũng vẫn "run run, sợ sợ", chân thành nhận thấy những thiếu sót có thể. "Làm bộ tuyển Ngàn năm thơ Việt, ông viết, với một không gian thật sự rộng lớn, với một thời gian thật sự dài và xa, với một nền văn hóa thật sự đa dạng và phong phú, xin khẳng định sự thiếu và sót là điều không thể tránh khỏi. Tôi tự biết điều đó nhưng lực bất tòng tâm, mà đợi chờ dù có kiên nhẫn đến đâu cũng không thể đạt tới sự toàn bích được". Vâng, thiếu sót là điều có thể. Nhưng Ngàn năm thơ Việt đã thực sự là một công trình xuất bản có giá trị cao. Tâm huyết của tác giả đối với tinh hoa thơ Việt, với bản sắc văn hóa dân tộc là rất đáng trân trọng. Đó là một kho thi liệu phong phú, bổ ích với công chúng văn học và nhà trường, một quà tặng văn hóa có ý nghĩa. NGUYỄN HOÀNG