Mỗi khi nói đến bảo tồn di tích, chúng ta hay nói đến những sai phạm trong việc thay đổi kiến trúc của di tích. Tuy nhiên, có một vấn đề mà lâu nay chúng ta vẫn bỏ ngỏ, đó là phần hiện vật trong di tích. Nếu không nhận được sự quan tâm đúng mức, nhiều di tích sẽ bị "làm mới" từ trong làm ra. Vụ việc xảy ra tại chùa Chân Long (xã Chàng Sơn, huyện Thạch Thất, Hà Nội) mới đây là một tiếng chuông cảnh tỉnh.

Khách tham quan di tích lịch sử chùa Một Cột. Ảnh: ĐĂNG ANH

Mỗi khi nói đến bảo tồn di tích, chúng ta hay nói đến những sai phạm trong việc thay đổi kiến trúc của di tích. Tuy nhiên, có một vấn đề mà lâu nay chúng ta vẫn bỏ ngỏ, đó là phần hiện vật trong di tích. Nếu không nhận được sự quan tâm đúng mức, nhiều di tích sẽ bị "làm mới" từ trong làm ra. Vụ việc xảy ra tại chùa Chân Long (xã Chàng Sơn, huyện Thạch Thất, Hà Nội) mới đây là một tiếng chuông cảnh tỉnh.

Di tích "biến dạng" từ trong ra

Việc sư trụ trì chùa Chân Long (xã Chàng Sơn, huyện Thạch Thất) tự ý đưa pho tượng mới để thay thế một pho tượng cổ trong ngôi chùa này đang gây bức xúc trong dư luận tại địa phương. Để lấy chỗ cho tượng mới vào thờ, trước đó, sư trụ trì đem một bức tượng cổ cho... trôi sông. Hiện tại, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội đang phối hợp cùng địa phương và các cơ quan chức năng tìm hướng giải quyết.

Phần a, khoản 1 thuộc Điều 4 - Quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Di sản văn hóa và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Di sản văn hóa quy định rõ "làm thay đổi yếu tố gốc cấu thành di tích như đưa thêm, di dời, thay đổi hiện vật trong di tích" khi chưa được phép của cơ quan nhà nước có thẩm quyền về văn hóa, thể thao và du lịch là một trong những hành vi làm sai lệch di tích. Khi đọc đến quy định này, nhiều người sẽ thấy "giật mình". Bởi việc những đèn chùm kiểu tây, những "đàn" sư tử đá ngoại lai, những lư hương, lọ lộc bình khổng lồ mới tinh, những câu đối, hoành phi còn thơm mùi sơn ngoại... xuất hiện trong các di tích vốn là chuyện xảy ra khá phổ biến. Bởi vậy, cho nên không mấy ai để ý.

Chùa Một Cột luôn được xem là biểu tượng văn hóa của Thăng Long - Hà Nội. Nhưng tại ngôi chùa này, từ vài năm nay, người ta thấy có đến bốn con sư tử đá có nguyên mẫu từ những con sư tử thường được thấy trên truyền hình trong các phim cổ trang của nước ngoài, ngồi chễm chệ trước cổng tam quan và trước lối lên chùa. Trong ngôi chùa này cũng có những chiếc đèn chùm kiểu tây trên tam bảo. Đáng tiếc, sư trụ trì chùa Một Cột lại cho rằng, treo đèn chùm như vậy là để cho đẹp, còn những con sư tử đá là để "trấn trạch". Tại Đền Và (thị xã Sơn Tây) thờ Tản Viên Sơn Thánh, vị thánh đứng đầu trong Tứ Bất tử người Việt, nhưng cũng có một đôi sư tử kiểu ngoại 100% "nghễu nghện" đứng trước cổng đền từ năm 2008 và vẫn "an vị" cho đến ngày nay. Phần lớn các đồ thờ, con vật trang trí mới được đưa vào trong các di tích gây ra sự lai tạp, phản cảm, có nguồn gốc từ sự công đức của nhân dân, trường hợp pho tượng mới ở chùa Chân Long cũng là hiện vật được người dân cung tiến cho nhà chùa.

Theo đại diện phòng Quản lý di sản - Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội, với các di tích văn hóa, khi nhận đồ cung tiến của nhân dân đều phải có ý kiến bằng văn bản tới cơ quan quản lý văn hóa và khi tiếp nhận đều phải có ý kiến từ phía Sở. Khi được tiếp nhận, phải có bộ phận thẩm định, đánh giá các hiện vật đó có phù hợp với văn hóa tín ngưỡng của đình, đền, chùa đó hay không. Tuy nhiên, không ít địa phương, nhà chùa... vẫn tự ý nhận đồ cung tiến của nhân dân. Nhiều trường hợp, cơ quan quản lý văn hóa đi kiểm tra, phát hiện, lập biên bản yêu cầu tháo dỡ. Nhưng thường người quản lý, trông nom di tích thường tháo dỡ, hoặc hứa tháo dỡ, song khi đoàn kiểm tra đi họ lại bày lên. Mỗi khi xảy ra sai phạm trong tu bổ di tích, dư luận thường xôn xao. Bởi vi phạm trong tu bổ di tích thường là về việc cấp phép, hay những sai phạm về kiến trúc có thể nhìn thấy rõ ràng. Song sai phạm về phần "ruột" với những hiện vật, cổ vật, đồ thờ, linh vật trang trí diễn ra âm thầm hơn nên dư luận không chú ý. Nhưng nó đang khiến di tích bị biến dạng, bị làm mới từ trong ra.

Bài học từ giám định cổ vật di tích

Việc quản lý hiện vật trong di tích, nhất là các hiện vật công đức là bài toán khó với các nhà quản lý. Hiện nay, hầu hết các địa phương đều có quy định về vấn đề này. Song không lực lượng thanh tra nào có thể bao quát hết những diễn biến xảy ra hằng ngày ở các địa phương. Đặc biệt khi một số chùa tiếp nhận hiện vật, đưa hiện vật mới mà không báo cáo với chính quyền địa phương. Để khắc phục tình trạng này không phải chuyện ngày một, ngày hai. Bởi vấn đề quan trọng nhất là phải thay đổi nhận thức của những người trong ban quản lý di tích cũng như người dân.

Trên địa bàn thành phố Hà Nội, quận Tây Hồ, quận Long Biên đã đi đầu trong việc quản lý hiện vật, cổ vật trong di tích thông qua kiểm kê hiện vật và giám định cổ vật. Từ năm 2001, quận Tây Hồ đã bắt đầu thực hiện công tác kiểm kê hiện vật, phân loại và giám định cổ vật cho các di tích trên địa bàn quận. Tại quận Long Biên, công việc này được tiến hành từ năm 2007. Các nhà khoa học phối hợp cán bộ văn hóa quận, Ban quản lý di tích ở các phường tiến hành phân loại, tiếp đó, các nhà chuyên môn giám định giá trị các cổ vật tại từng di tích. Mỗi cổ vật được lập một bộ hồ sơ gồm: ảnh chụp các góc độ, mô tả kích thước, vị trí trưng bày trong di tích, đánh giá hiện trạng, giá trị, nguồn gốc, niên đại cổ vật... Hồ sơ này sẽ được làm nhiều bản, lưu giữ tại Phòng Văn hóa, Thông tin quận và lưu giữ tại địa phương. Trưởng ban Tuyên giáo Quận ủy Long Biên Trần Thị Vân Anh cho biết, việc giám định cổ vật trong di tích có sự tham gia chặt chẽ của cán bộ và người dân địa phương, sau quá trình kiểm kê, giám định, những người phụ trách quản lý di tích như sư trụ trì, ông từ và nhân dân địa phương được nâng cao nhận thức về các hiện vật trong di tích, có ý thức về bảo vệ các cổ vật. Khi từng cổ vật trong di tích được khẳng định giá trị một cách khoa học, người dân sẽ biết thế nào là cổ vật, thế nào là hiện vật mới và nhân dân chính là người ngăn chặn tình trạng "đổi cổ lấy kim" như đã từng xảy ra.

Việc thay đổi phần "ruột" của những di tích sẽ để lại hậu quả khó lường. Song song với siết chặt quản lý với những chế tài đầy đủ, cần có những biện pháp để nâng cao nhận thức của nhân dân. Nếu không, đôi khi việc "công đức" lại gián tiếp làm hại cho di tích.

GIANG NAM