Liên Xô tái sinh không chỉ bởi sức mạnh Nga được Tổng thống Putin hồi sinh, mà còn bởi phương Tây khôi phục những di sản có giá trị của Liên Xô...

Ngày 25/12/1991 Tổng thống Liên Xô Mikhail Gorbachev tuyên bố từ chức và cũng chính thức kết thúc sự tồn tại của nhà nước Liên bang Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Xô Viết, sau hơn 70 năm ra đời và phát triển. Sự tan rã của 1 trong 5 cường quốc vĩ đại nhất mọi thời đại – theo Tạp chí The Nation Interest của Mỹ - đã tạo ra nhiều thay đổi trong lịch sử nhân loại.

Đã tròn 25 trôi qua kể từ ngày Liên Xô biến mất trên bản đồ chính trị thế giới, có rất nhiều nghiên cứu, phân tích, nhận định về sự ra đời, tồn tại và phát triển của chế độ xô viết. Cho dù dưới góc độ nào thì với bất cứ ai từng chứng sự tồn tại của Liên Xô đều không thể phủ nhận được rằng nhà nước xô viết, chế độ Xô viết đã đóng góp nhiều giá trị tiến bộ cho nền văn minh nhân loại.

Lien Xo tan ra chung minh nhieu sai lam cua phuong Tay - Anh 1

Cựu Tổng thống Liên Xô Mikhail Gorbachev - tác nhân quan trọng nhất trong việc Liên Xô tan rã. Ảnh : history.com

Mặc dù rất nhiều người cho rằng Liên Xô tan rã vì sai lầm trong việc tạo cơ chế cho sự vận hành của một hình thái kinh tế - xã hội mới, song với những gì diễn ra trên thế giới hiện nay – 1/4 thế kỷ sau khi Liên Xô biến mất – có thể thấy rằng việc Liên Xô tan rã đã chứng minh nhiều sai lầm của thế giới phương Tây, chứ không chỉ của những người Xô Viết.

Tại sao lại nhận định như vậy?

Phương Tây đã bỏ quên những tích cực của nền kinh tế kế hoạch - biểu hiện rõ nét nhất của chế độ xô viết

Tháng 11/1991, cố Thủ tướng Anh Margaret Thatcher – người cùng với cố Tổng thống Mỹ Ronald Reagan đi tiên phong trong việc bảo vệ tự do tuyệt đối cho kinh tế thị trường - trong trong một lần phát biểu tại thành phố Houston, bang Texas của nước Mỹ đã cho biết, phương Tây luôn coi Liên Xô là một nguy cơ nghiêm trọng đối với họ. Tuy nhiên, nữ Thủ tướng Anh không xem nguy cơ nghiêm trọng đó là mối đe dọa quân sự từ Liên Xô, mà đó lại là mối đe dọa về kinh tế.

Điều này khiến cho giới phân tích rất ngạc nhiên. Bà Thatcher nói thẳng rằng phương Tây chưa bao giờ lo sợ một cuộc tấn công quân sự từ Liên Xô cả. Bởi lẽ điều đó không thể xảy ra vì Liên Xô sẽ không lựa chọn thực hiện một cuộc tấn công để rồi kích hoạt một cuộc chiến tranh mà không có kẻ thắng, người thua khi vũ khí hạt nhân được sử dụng. Do vậy, mối lo ngại là từ những ưu việt của nền kinh tế kế hoạch – biểu hiện rõ nét nhất của chế độ xô viết.

Bà đầm thép của nước Anh đã cảnh báo rằng, với một nền kinh tế kế hoạch cùng sự kết hợp đặc biệt giữa động viên tinh thần và khuyến khích bằng vật chất, Liên Xô có khả năng đạt được những thành tích kinh tế cao. Kết hợp với nguồn tài nguyên khổng lồ, nếu có cơ chế quản lý tốt, Liên Xô sẽ có khả năng giáng một đòn nặng vào vị thế của phương Tây trên thị trường toàn cầu.

Trước đó, nhà kinh tế học Mỹ Wassily Leontief – người đoạt giải Nobel kinh tế năm 1973 và có 3 học trò đều đoạt giải Nobel kinh tế – từng ca ngợi nền kinh tế kế hoạch của Liên Xô vì đã đạt được bước nhảy vọt chưa từng thấy về công nghiệp trong những năm 1930. Cũng theo ông Leontief thì vì có nền kinh tế kế hoạch mà Liên Xô đã nhanh chóng phục hồi sau Thế chiến II.

Lien Xo tan ra chung minh nhieu sai lam cua phuong Tay - Anh 2

Cố Thủ tướng Anh Margaret Thatcher - một trong những nhà lãnh đạo phương Tây đã nhìn nhận sự ưu việt của nền kinh tế Xô viết là mốt đe dọa lớn nhất với phương Tây. Ảnh : Hulton Archive

“Nhà Nobel kinh tế năm 1973” cũng cho rằng nhờ nền kinh tế kế hoạch tập trung đã giúp Liên Xô đạt được tốc độ tăng trưởng tương đương với Mỹ, thậm chí còn vượt cả Tây Âu vào thập niên 1970 và đầu thập niên 1980. Theo ông Leontief thì nhược điểm của nền kinh tế xô viết chỉ nằm ở chỗ nhà nước can thiệp quá sâu vào việc điều tiết cơ chế vận hành của nền kinh tế.

Ngược lại, ông Leontief chỉ ra nhiều khiếm khuyết của nền kinh tế Mỹ, nhất là hệ thống tài chính của Mỹ - vốn không bị chính phủ kiểm soát. Ông Leontief đã ví kinh tế thị trường tự do của Mỹ như con thuyền ra khơi mà không có bản đồ và la bàn, còn nền kinh tế Liên Xô thì như con thuyền ra khơi nhưng không thể đón gió bởi sự can thiệp và điều tiết thái quá của chính quyền.

Do vậy, nhà kinh tế Wassily Leontief cho rằng cả hai hệ thống kinh tế của Liên Xô và Mỹ đều cần phải có những hiệu chỉnh để có thể phát triển ổn định. Nhưng rồi kết quả của công cuộc cải tổ - Perestroika – do Gorbachev khởi xướng đã phá hoại nền kinh tế xô viết và cuối cùng là chấm dứt sự tồn tại của hệ thống kinh tế này khi Liên Xô không còn nữa.

Song điều nguy hại là khi Liên Xô tan rã thì phương Tây lại quên mất những nét tích cực của nền kinh tế kế hoạch, qua đó tôn vinh tuyệt đối giá trị của nền kinh tế thị trường tự do. Tuy nhiên, hệ quả của việc nhà nước để cho nền kinh tế hoàn toàn được quyết định bởi quy luật của thị trường đã ngày càng thể hiện ra hàng loạt những “lợi bất cập hại”.

Trước thực tế đó, giới lãnh đạo, giới đầu tư, giới phân tích và giới nghiên cứu phương Tây cảm thấy nuối tiếc khi đã bỏ quên những giá trị tích cực của nền kinh tế xô viết và họ đã bắt đầu tìm cách khôi phục những giá trị tích cực ấy.

Đó là trong nhiều trường hợp, nhà nước phải can thiệp để bảo vệ lợi ích quốc gia, chứ không thể để cho những kẻ đầu cơ lợi dụng cơ chế của thị trường tự do mà làm hại người dân Mỹ, đất nước Mỹ - như tân Tổng thống Mỹ Donald Trump đã lên tiếng.