Thành công của 2 kỳ Liên hoan trước đã khiến giới sân khấu và khán giả dường như đặt nhiều kỳ vọng hơn vào Liên hoan Quốc tế sân khấu thử nghiệm (LHQTSKTN) lần III- 2016 (diễn ra từ 13- 19/11/2016 tại Hà Nội). Với số đoàn trong nước và nước ngoài đăng ký tham dự đông nhất: 22 quốc gia với 39 vở diễn, LHQTSKTN mở ra cho sân khấu Việt cơ hội học hỏi, gặp gỡ trực tiếp với sân khấu quốc tế.

Mới thử nghiệm ở mức… nhè nhẹ

Năm nay là kỳ LHSKTN lần thứ III (lần thứ I và II diễn ra vào các năm 2002 và 2006, sau nhiều năm gián đoạn, đã được Chính phủ phê duyệt 3 năm 1 lần) song nhìn vào thực tế thấy đa số các đoàn SK VN vẫn chỉ thử nghiệm đổi mới ở mức… nhè nhẹ. Xem các vở diễn của SK nước bạn tại các kỳ LHSKTN lần trước mới thấy SK quốc tế dám đổi mới, dám thể nghiệm thực sự như thế nào. Nhưng trông người lại ngẫm đến ta, nhìn những gì đang hiện diện trên SK Việt, ngay cả những vở diễn được gắn trên mình cái mác “thử nghiệm”, mới đấy cái đổi mới, cái thử nghiệm của SK ta vẫn chỉ mở mức rụt rè, nhè nhẹ.

Lien hoan Quoc te san khau thu nghiem lan thu III - 2016: Dung qua ki vong! - Anh 1

Một cảnh trong vở kịch thử nghiệm “Nguyễn Du và Kiều” của Nhà hát Tuổi trẻ.

Cho dù không thể phủ nhận, SK Việt sau 2 kỳ LH QTSKTN ít nhiều được tác động bởi những sáng tạo khá mới mẻ và đầy thú vị của SK các nước. Cho dù SK Việt từ lâu đã ý thức được rằng họ cần phải đổi mới, bởi nhu cầu thưởng thức nghệthuật của khán giảcao hơn, khó hơn, lạ hơn. Hầu hết các vở diễn của SK phía Bắc vẫn kém hấp dẫn khán giả khi mang hình thức và nội dung của sân khấu mấy chục năm qua. Đâu đó ở một vài nhà hát, một vài cá nhân đã có thử nghiệm… đưa các hình thức mới vào sân khấu như các vở diễn hình thể của Nhà hát Tuổi trẻ, đưa nhiều mảng trò hiện đại vào sân khấu truyền thống Nhà hát Cải lương Việt Nam… Song những sự thay đổi này có vẻ chưa thực sự “đắt” và nhuần nhuyễn nên chưa thu hút được số đông khán giả, thu hút sự chú ý của giới phê bình và những người làm SK.

Câu hỏi đặt ra là: liệu sân khấu Việt có dám mạnh bạo phá bỏ nhiều quan niệm cũ về sân khấu, phá bỏ mọi giới hạn để tạo ra những tác phẩm không giống số đông và thu hút hay không? Câu trả lời là: Cơ bản là không dám, chưa dám và vì SK Việt vẫn đang được bao cấp, dựng vở theo đơn đặt hàng, dựng vở theo chỉ tiêu hay sự nghe ngóng Hội đồng duyệt nên các sự sáng tạo không giới hạn đã bị hạn chế.

Rõ ràng SK Việt cần các nghệ sĩ sáng tạo ra những tác phẩm sân khấu theo tư duy mới với những quan điểm độc đáo, hấp dẫn cả vềnội dung và hình thức biểu diễn. Nhưng sau 2 kỳ LH, SK Việt vẫn đi rất chậm trong thử nghiệm và đổi mới.

Mới chỉ là cú hích

Cái tiếc nữa của SK Việt vừa qua chính là không tổ chức được LH SKTN trong nước, nếu có, phong trào thử nghiệm tại các nhà hát trên toàn quốc sẽ khiến cục diện SK ít nhiều có chuyển động, theo hướng gần với tư duy và đời sống khán giả hơn. Năm 2015 dự định tổ chức từ Hội Nghệ sĩ SK, gửi đi cho các đoàn từ năm 2014 nhưng đều nhận được phản hồi bận các sự kiện SK chuyên nghiệp… Ngay cả tổ chức trại sáng tác kịch bản sân khấu có yếu tố thử nghiệm của Hội được coi là bước chuẩn bị có chiều sâu vài năm trước nhưng Trại sáng tác sau khi nghiệm thu cũng được đánh giá là không mang lại cho các tính thử nghiệm nào..

Lien hoan Quoc te san khau thu nghiem lan thu III - 2016: Dung qua ki vong! - Anh 2

Vở rối “Hồn Trương Ba da hàng thịt” tham dự LH của Nhà hát Múa rối Thăng Long.

Giữa mong muốn thử nghiệm và kết quả là sản phẩm cụ thể- các tác phẩm sân khấu có nhiều nét thử nghiệm hiện đang có khoảng cách khá xa. Chưa nói về cơ chế, chỉ mới nói về đội ngũ sáng tạo,thiếu vai trò của đạo diễn và biên kịch thử nghiệm xuất sắc. Biên kịch xuất sắc chưa thấy xuất hiện, đâu đó vẫn có những sáng tác mới gửi đến các nhà hát nhưng chưa tìm ra một kịch bản hay một tên tuổi mới nào đủ sức nặng với giới SK, với khán giả. Khâu đáng lo ngại nhất là đạo diễn: Đâu đâu cũng bắt gặp những tiếng thở dài: “Dường như chúng ta đang ở giai đoạn “trống” khi các tài năng gạo cội đều đã quá lớn tuổi cho những thử nghiệm táo bạo, hoàn toàn mới”; “Thiếu tên tuổi có khả năng kế tục và phát triển sân khấu”; “Đội ngũ các đạo diễn trẻ phía Nam có những gương mặt mới, nhưng thực sự nổi trội và vững vàng, tạo được phong cách riêng thì lại chưa nhiều. Cứ mỗi khi một thế hệ đạo diễn mới ra trường, người ta lại hi vọng rồi… thất vọng”…

Thế nên, mỗi kỳ LHQTSKTN chỉ nên xem là dịp để các nghệ sĩ Việt Nam giao lưu, học hỏi nâng cao trình độ chuyên môn; chia sẻ kinh nghiệm với các đồng nghiệp quốc tế. Thông qua đó, giới SK Việt Nam góp phần thúc đẩy việc sáng tác các tác phẩm có giá trị tư tưởng, chất lượng nghệ thuật cao, xây dựng, phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững của đất nước.

Đừng quá kỳ vọng vào những thành quả đổi mới sân khấu quá lớn lao, kỳ vọng vào cái gọi là khuynh hướng tiên phong, tinh thần và tư duy thử nghiệm lớn lao… Nói như NSƯT Lê Chức, Phó Chủ tịch Hội Nghệ sĩ SK Việt Nam, Trưởng BTC Liên hoan: Những LH quốc tế hay trong nước cũng chỉ như một gợi mở, một cách không ràng buộc vào SK truyền thống, chờ đợi về một điều gì đó mới mẻ sẽ đến, như cú hích vào sự sáng tạo, khát khao đổi mới của những người làm SK Việt. Đừng kỳ vọng để rồi thất vọng, bởi dù muốn hay không vẫn phải thừa nhận rằng, “sân khấu Việt vẫn còn tồn tại quá nhiều vấn đề”.

Hằng Nga