Thời gian gần đây xảy ra nhiều vụ bạo hành trẻ em gây bức xúc trong dư luận. Phóng viên Báo Hànôịmới có cuộc trao đổi với PGS.TS Lê Văn Hảo, Phó Viện trưởng Viện Tâm lý học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) về nguyên nhân dẫn đến tình trạng này cũng như cách xử lý khi trẻ mắc lỗi, chưa ngoan.

Lam gi khi tre em chua ngoan? - Anh 1

Sự quan tâm của phụ huynh có vai trò quyết định hình thành tính cách của trẻ. Ảnh: Thái Hiền

- Gần đây, báo chí liên tiếp đưa tin về các vụ bạo hành trẻ em. Ông đánh giá như thế nào về hiện tượng này?

- Theo kết quả nghiên cứu về "Trừng phạt thân thể và tinh thần trẻ em tại Việt Nam" do các tổ chức SiPFC, UNICEF, Plan và Save the Children (Thụy Điển) công bố mới đây, trong mẫu chọn trẻ em từ 9 đến 14 tuổi, khi trả lời câu hỏi "người lớn làm gì khi các em mắc lỗi", có 72% nói rằng các em bị phạt về mặt thân thể, 75% nhớ lại là đã bị mắng, chửi trong 3 ngày trước đó. Tổ ấm gia đình là nơi trẻ bị trừng phạt nhiều nhất. Tất nhiên, cách hiểu về trừng phạt của thế giới khá rộng. Vấn đề là ở chỗ người lớn thường coi trừng phạt như một hình thức giáo dục và cách đó, có lẽ vì thế, được thực hành khá phổ biến.

- Theo ông, nguyên nhân nào dẫn đến hiện tượng bạo hành trẻ em nhiều như vậy?

- Có nhiều yếu tố dẫn đến hiện tượng này. Nói một cách khái quát, bạo lực giữa người và người như một sợi chỉ xuyên suốt lịch sử phát triển con người. Đến tận ngày nay, không ngày nào trôi đi mà thế giới không chứng kiến bạo lực ở đâu đó, từ cấp độ cá nhân, nhóm, cho tới quốc gia.

Còn trong phạm vi hẹp hơn là bạo lực, bạo hành trẻ em, có thể đề cập một số yếu tố. Chẳng hạn, theo quan điểm của nhiều người, trong đó có cha mẹ, coi giáo dục phải dựa trên nỗi sợ hãi. Họ cho rằng phải làm sao cho trẻ sợ, nên ngay từ ban đầu - từ lúc cho trẻ ăn lúc còn trẻ thơ - đã có xu hướng áp dụng phương pháp dọa nạt, sau đó có thể dùng các hình phạt về thể chất và tinh thần, làm sao cho trẻ sợ và tuân phục. Một số người khác, có lẽ là do “di truyền xã hội” - lúc còn nhỏ có thể bị người lớn đối xử một cách bạo lực, nên khi trở thành cha mẹ thường muốn ép con thay đổi theo ý mình; những người này có xu hướng sử dụng cách thức giáo dục mang tính bạo lực... Tất cả những điều này diễn ra trong một bối cảnh xã hội trải qua nhiều biến đổi, con người có cảm giác căng thẳng, lo lắng bất an nhiều hơn, bao gồm cả việc giáo dục con cái.

- Bạo hành sẽ gây ra những hậu quả nào đối với trẻ em, gia đình và xã hội, thưa ông?

- Trước hết, việc đánh đập trẻ là một hình thức bạo lực, gây đau đớn về thể chất và tinh thần, có thể gây thương tích. Nó có thể làm trẻ lo lắng, hạ thấp lòng tự trọng cũng như sự tự tin, làm trẻ tức giận, có khi mong muốn trả thù. Nếu việc đánh đập diễn ra thường xuyên, nó có thể làm trẻ trở nên “miễn dịch”; tệ hơn, nó duy trì vòng luẩn quẩn bạo lực trong gia đình, xã hội, cổ vũ cho quan niệm rằng dạy trẻ bằng bạo lực là cách thức giải quyết vấn đề. Trẻ bị đánh, bị phạt nhiều quá thường ít linh hoạt, khả năng thích nghi hạn chế. Một số nghiên cứu ở Châu Á cho thấy, phong cách giáo dục kiểu khắc nghiệt (mắng chửi, đánh đập, cấm làm một số điều chính đáng mà trẻ thích) và mức độ sáng tạo của trẻ có tương quan tỷ lệ nghịch.

- Một trong những nguyên nhân khiến trẻ bị bạo hành là trẻ chưa ngoan. Ông có thể đưa ra một vài lời khuyên cho các phụ huynh khi con mình mắc thói hư?

- Đúng là việc con chưa ngoan, ít nhất là theo đánh giá, phán xét của cha mẹ, có thể khiến người lớn lâm vào tình trạng khó kiểm soát. Tuy thế, trong nhiều trường hợp, việc dùng hình phạt nhằm giúp con thay đổi tâm tính có thể dẫn tới kết quả ngược với mong muốn đó, đặc biệt khi trẻ ở giai đoạn tuổi mới lớn. Ngày nay, các bậc cha mẹ có nhiều lựa chọn hơn về phương pháp kỷ luật. Tuy nhiên, dù là phương pháp gì thì điều đầu tiên cần hiểu trẻ, hiểu mình, và nguyên tắc lớn nhất là phi bạo lực. Nhiều bậc cha mẹ đang chuyển sang phương pháp kỷ luật tích cực như "thời gian tạm lắng", củng cố hành vi... Ví dụ, người lớn sẽ không can thiệp mà để trẻ tự trải nghiệm và rút ra bài học từ hành động của bản thân, như trẻ không mặc áo khoác thì sẽ tự thấy bị lạnh; nếu trẻ cố tình ném bóng trong nhà và làm vỡ bóng đèn thì trẻ sẽ mất khoản tiền tiêu vặt trong tuần...

Không có một phương pháp hiệu quả cho tất cả các vấn đề liên quan tới hành vi của trẻ. Có câu ngạn ngữ, đại ý “muốn có một đứa trẻ tốt thì phải bắt đầu giáo dục nó 20-30 năm trước khi nó ra đời”. Có nghĩa là phải có cha mẹ tốt, người lớn tốt, họ chính là tấm gương và phải cố gắng là tấm gương tốt. Ai đó đã nói rằng: “Trẻ em thường không giỏi vâng lời người lớn, nhưng chúng ít khi thất bại trong việc bắt chước họ”.

- Trân trọng cảm ơn ông!

Lâm Vũ thực hiện