Với sự ngưỡng mộ sâu sắc với nguyên lãnh tụ Cuba Fidel Castro vừa từ trần, Đại tá Nguyễn Văn Tâm, nguyên Chỉ huy trưởng Bộ CHQS tỉnh Quảng Nam đã kể cho chúng tôi nghe về tình cảm với đất nước Cuba và những lần may mắn gặp lãnh tụ Fidel Castro.

Ky niem ve Chu tich Fidel Castro va dat nuoc Cuba - Anh 1

Đại tá Nguyễn Văn Tâm (ngoài cùng bên trái), đồng chí Bí thư Tỉnh ủy tỉnh Santypirisuc
(thứ ba từ trái sang) trong chuyến công tác (1986).

Lần đầu nghe Chủ tịch Fidel hùng biện

Tháng 3-1985, thực hiện Hiệp định hợp tác quân sự giữa 2 chính phủ Cuba và Việt Nam, Bộ Quốc phòng (BQP) đã cử đoàn chuyên gia quân sự, gồm tướng lĩnh, sĩ quan, phiên dịch với hơn 250 cán bộ sang giúp bạn xây dựng lực lượng địa phương và hai trường đặc công. Ở Bộ Tư lệnh Quân khu 5, đi đợt đầu ấy có Thiếu tướng Lê Thành Văn, Phó Tư lệnh Quân khu 5 làm phó đoàn chung, đồng chí Trần Quang Hải (Phó Chỉ huy trưởng, Tham mưu trưởng Bộ CHQS tỉnh QN-ĐN (cũ), Lê Ngọc Đường, Huyện đội trưởng Điện Bàn và tôi, Phó phòng động viên tuyển quân thuộc Tỉnh đội QN-ĐN. Trưởng đoàn là Thiếu tướng Nguyễn Trọng Xuyên, sau này là Thượng tướng, Thứ trưởng BQP. Sở dĩ chúng tôi được chọn vì đều trải qua những năm tháng đánh nhau với quân Mỹ-ngụy, kinh nghiệm trong chiến tranh nhân dân. Sau 3 tháng học bồi dưỡng kiến thức ở Hà Nội, đoàn lên đường.

Ngày đó còn cấm vận gay gắt, từ Việt Nam sang Cuba phải trung chuyển qua 6 nước mới đến nơi. Ổn định ăn ở tại trường Quân sự BQP Cuba ở thủ đô Lahabana chừng 5 ngày sau, đoàn vinh dự đón Chủ tịch Fidel Castro đến thăm và nói chuyện. Từ trước đến nay chúng tôi vốn đã ngưỡng mộ ông, người bạn lớn của nhân dân Việt Nam, nguyên thủ thế giới đầu tiên đến thăm tỉnh Quảng Trị vừa giải phóng (9-1973), đặc biệt là câu nói bất hủ của ông tại Hội nghị đoàn kết nhân dân Á, Phi, Mỹ Latinh (1966): "Vì Việt Nam, Cuba sẵn sàng hiến dâng đến cả máu của mình". Vị Bí thư thứ nhất BCHT.Ư Đảng, Tổng Tư lệnh quân đội Cuba đến với tác phong bình dị. Trong bộ quân phục màu ô-liu huyền thoại trong vóc dáng cao to, mạnh mẽ. Sau khi thăm hỏi sức khỏe và cảm ơn sự có mặt của đoàn Việt Nam, ông nói về tình hình Cuba, âm mưu của đế quốc Mỹ chống phá đất nước và muốn đoàn truyền kinh nghiệm xây dựng lực lượng địa phương và nền quốc phòng toàn dân cho Cuba. Tôi nhớ mãi những lời chân thành sau phát biểu ấy, đại ý: Hiệp định là 3 năm nhưng khi nào chúng tôi thấy cần thiết thì đoàn Việt Nam có thể giúp Cuba đến 5 năm hoặc không giới hạn.

Năm sau, khi làm tổ trưởng tổ chuyên gia 4 người ở tỉnh Santypirisuc, tôi lại gặp đồng chí Fidel, nhưng lần này là ngồi trên khán đài chứng kiến. Đó là khi tỉnh này thay mặt cả nước tổ chức lễ kỷ niệm 33 năm ngày tấn công trại lính Moncada. Hàng chục ngàn người dân đổ về dự. Đằng sau khán đài, như từ dưới đất lên, Fidel xuất hiện đột ngột, khi mà chúng tôi chăm chăm nhìn về phía trước. Không hề có văn bản, ông nói hùng hồn, chi tiết về thành tựu của đất nước và ý chí quyết tâm của 10 triệu dân Cuba bảo vệ thành quả cách mạng. Vừa nói ông vừa vung tay, lắc đầu, giọng sang sảng, cuốn hút suốt 3 tiếng đồng hồ như thế. Người dân ở dưới mỗi khi ông ngừng nhịp lại vỗ tay rần rần, rồi tung mũ lên, cả biển người đồng loạt, nhìn cứ như đàn chim bay rợp trời. Đã từng nghe qua báo chí tài hùng biện của luật sư Fidel trước tòa án năm 1953, khi bị kết tội cùng đồng đội nổi dậy vũ trang chống chính quyền Tổng thống Batista, nhưng lần đầu tiên nghe ông phát biểu trực tiếp tôi mới hiểu vì sao người Cuba ngưỡng mộ ông đến như vậy. Tan buổi lễ, tôi hỏi những người dân, họ đều nói rằng Fidel là thần tượng của họ. Fidel là con ngựa chỉ biết phi nước đại về phía trước, không bao giờ bị khuất phục. Xúc động nhất là câu nói nổi tiếng của Fidel với Việt Nam trong chống Mỹ, cứu nước, đi đến đâu chúng tôi cũng được nghe. Đặc biệt hơn nữa là nhiều khu vực có trường học hoặc nhà máy mang tên Việt Nam như Nguyễn Văn Trỗi, Võ Thị Sáu, Võ Thị Thắng...

Ky niem ve Chu tich Fidel Castro va dat nuoc Cuba - Anh 2

Đại tá Nguyễn Văn Tâm (thứ hai từ trái sang) với các sĩ quan Cuba.

"Vi va Việt Nam"

Khó có thể nói hết tình cảm của bạn dành cho chúng tôi. Đoàn nhiều lần được mời đi nói chuyện Việt Nam đánh Mỹ với các cơ quan quân sự, các trường phổ thông, có lần trước cả ngàn người. Những ngày chúng tôi ở đây, ngoài giờ làm việc, các bạn luôn đến thăm. Thấy chúng tôi cứ cặm cụi vẽ sơ đồ, đo đạc địa hình cả ngày chủ nhật, bạn nói: "Các anh cũng phải nghỉ ngơi như chúng tôi, như vậy sẽ thông minh hơn". Câu nói rất thật ấy, chúng tôi suy nghĩ mãi và từ đó biết sắp xếp thời gian hợp lý, tạo cuộc sống thoải mái. Bạn "xách" chúng tôi lên rừng, xuống biển, vào các nông trường bạt ngàn mía và cam, thăm các công ty làm xì-gà nổi tiếng, dự các đám cưới dân dã, ít cầu kỳ phép tắc. Chúng tôi cũng mang niềm vui cho bạn bằng cách dùng thực phẩm quê nhà chế biến thành nhiều món ăn, đặc biệt là nem rán, bạn vô cùng thích thú. Điều chúng tôi học nữa ở sĩ quan Cuba là tác phong làm việc rất nhanh và lấy thực hành làm chính, ít lý thuyết rườm rà. Do vậy, cách chúng tôi lên lớp cũng phải thuyết phục. Có lần bạn dẫn chúng tôi đến thăm một nhà máy có hơn 500 công nhân. Tại đây xây một hầm trú ẩn khổng lồ nhưng chỉ có một lối đi hẹp. Tôi khen bạn làm kiên cố, nhưng sau đó nhẹ nhàng góp ý rằng, nếu ở Việt Nam thì người dân sẽ xây nhiều hầm, chia nhỏ số người ẩn nấp, nếu nhỡ địch ném bom thì không thiệt hại nhiều và thoát nhanh chóng. Tôi khoét các lỗ trên đất rồi rải nắm hạt bắp. Chỉ một ít lăn xuống, còn lại vẫn ở trên. Tôi nói "Bạn thấy đó, bom địch cũng vậy thôi, nó không thể trúng hết các hầm". Các bạn Cuba nghe vậy, gật đầu liên tục, tán đồng. Còn nhớ trước khi về tỉnh Santypirisuc, tổ chuyên gia chúng tôi ở tỉnh Hon Gin và tổ chức thành công diễn tập khu vực phòng thủ có thực binh lần đầu ở huyện Mazari sau 4 tháng chuẩn bị. Trong buổi tổng kết, có Trưởng đoàn Nguyễn Trọng Xuyên về dự, phía bạn đã hết sức khen ngợi, hô vang "Vi va Việt Nam" (Vi va: muôn năm).

3 năm làm chuyên gia, chúng tôi đã cật lực giúp bạn xây dựng lực lượng dân quân và quân dự bị theo hướng tinh gọn, đa năng, sát thực tế đối tượng tác chiến (trước đó bạn huấn luyện dân quân theo cấp sư đoàn). Xây dựng trường quân sự, cách đào tạo, bố trí cán bộ địa phương; khu vực phòng thủ, bảo vệ bí mật, an toàn những công trình đã xây. Chỉ huy trưởng Tỉnh đội Santypirisuc đã từng qua Việt Nam trong chiến tranh nên khi nghe chúng tôi truyền đạt kinh nghiệm chiến đấu và xây dựng lực lượng thì rất cầu thị. Ông tham mưu cho đồng chí Bí thư Tỉnh ủy thực hiện rất nhiều đề xuất của đoàn, đặc biệt là đầu tư kinh phí xây dựng hầm hào, công sự, trận địa và đã hoàn thành nhanh chóng khiến chúng tôi cũng phải ngạc nhiên. Tôi còn nhớ buổi chia tay ở thủ đô Lahabana, sau khi gắn Huân chương Hô-xê Mác-ti cho các chuyên gia, đồng chí Thứ trưởng BQP bạn đã nói rằng, có thêm kinh nghiệm, nghệ thuật quân sự của Việt Nam truyền đạt, Cuba sẵn sàng đương đầu với bất kỳ thế lực phản động nào xâm lược đất nước.

Đã gần 30 năm trôi qua nhưng hình ảnh đất nước Cuba và Chủ tịch Fidel vẫn như ở trước mắt. Đó là kỷ niệm đẹp trong đời quân ngũ của tôi.

Hồng Vân

(Ghi theo lời kể của Đại tá Nguyễn Văn Tâm)