Dù không tiếp nối nghiệp văn chương của cha nhưng nhà văn hóa Nguyễn Khắc Xương cũng gắn bó cả cuộc đời với chữ nghĩa đúng như lời tiên tri lúc sinh thời của phụ thân. Những công trình nghiên cứu về văn hóa dân gian, văn hóa Hùng Vương và về nghệ thuật hát Xoan của ông đã được ghi nhận bằng Giải thưởng Nhà nước về văn hóa văn nghệ mới được vinh danh trong tháng 5. 2012. Dù sinh ra và lớn lên ở Hà Nội nhưng ông lại gắn bó và thành danh tại đất Tổ, một phần do những ảnh hưởng từ người cha tài danh, thi sĩ Tản Đà.

Thành danh với nghiệp bút nghiên phi văn chương

Ông Nguyễn Khắc Xương không nối nghiệp văn chương của cha, nhưng vẫn gắn bó với chữ nghĩa, với văn hóa.

Giống như cha mình, nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Khắc Xương cũng đã phiêu bạt nhiều nơi trước khi dừng chân ở Phú Thọ. Nhờ danh tiếng là con trai của thi sĩ Tản Đà, ông Nguyễn Khắc Xương giữ được mối liên hệ với hàng loạt những nhân sĩ, trí thức, văn nghệ sĩ nổi tiếng thời bấy giờ.

Cũng vì thế mà thời kỳ ông làm Trưởng phòng, thư viện Phú Thọ được đánh giá là một trong những thư viện cấp tỉnh đứng đầu trên cả nước. Mỗi khi thư viện Phú Thọ tổ chức những buổi giới thiệu sách, ông thường mời những nhà văn, nhà thơ như Xuân Diệu, Huy Cận, Nguyên Ngọc, Nguyễn Khải, Trần Văn Giàu, Hoài Thanh… về nói chuyện. Nhờ những cuộc nói chuyện ấy mà ông có cơ hội tiếp xúc với các nhà văn nổi tiếng bằng xương bằng thịt. Ông nắm được Huy Cận rất thích uống chè nên món quà cảm ơn lúc chia tay thường là chè Phú Thọ. Ông biết Xuân Diệu rất thích ăn trứng sống nhưng lại hờ hững với chè. Nhưng Xuân Diệu và Huy Cận là đôi bạn thân thiết như hình với bóng, đi đâu cũng có nhau nên mời một người lên nói chuyện thì phải mời luôn cả người còn lại. Ông kể lại rằng Xuân Diệu nói chuyện rất hay và rất cuốn hút nên thường xuyên vượt quá thời lượng buổi nói chuyện nhưng rất may Huy Cận lại là người rất kiệm lời nên hai ông có thể bổ sung cho nhau được. Trần Văn Giàu thì lại là người nghiện thuốc lá nặng. Dù là con trai của Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu nhưng về rượu và thuốc thì Nguyễn Khắc Xương lại không mê như cha mình. Thế nên mỗi lần đón Trần Văn Giàu lên nói chuyện thì Nguyễn Khắc Xương lại bị ho vì chiều lòng khách quý.

Nhà văn hóa Nguyễn Khắc Xương nói rằng, nhiều người hay dùng danh xưng nhà văn để gọi ông nhưng ông không dám nhận danh xưng đó bởi cả cuộc đời ông mới có hai cuốn sách dịch. Ông “thú thật” với tôi rằng, cũng có một thời ông thử viết văn. Sau sự nổi tiếng của “Dế mèn phiêu lưu ký” của Tô Hoài, Nguyễn Khắc Xương cũng bắt chước viết một cuốn sách cho thiếu nhi lấy tựa đề là “Cóc phiêu lưu ký”. Sau khi hoàn thành, ông đưa cho Nguyễn Bùi Vợi nhờ thẩm định và nhận lại bản thảo với dòng chữ: “Cuốn sách này ông Xương viết dở”. Lời phê ấy đa nghĩa ấy của Nguyễn Bùi Vợi khiến Nguyễn Khắc Xương bừng tỉnh, ông biết rằng mình không có khiếu văn chương nên chuyên tâm làm công việc nghiên cứu.

Nỗi buồn riêng ở tuổi cửu tuần

Ông Nguyễn Khắc Xương ngậm ngùi với những nỗi buồn riêng, nhất là cảm giác tội lỗi khi cho rằng mình “bất hiếu” với cha.

Năm 1948, nhà văn hóa Nguyễn Khắc Xương kết hôn với bà Ngô Thị Thủy – người đội trưởng đội văn nghệ tuyên truyền thiếu nhi xinh đẹp trực tiếp phụ trách các em của ông ở Thái Bình. Có một lần, Nguyễn Khắc Xương đến hỏi thăm tình hình các em, cô gái ấy bẽn lẽn đưa cho ông một chiếc khăn tay và hỏi rằng: “Em thêu thế này có được không”? Khi mở ra xem, Nguyễn Khắc Xương nhìn thấy trên chiếc khăn tay ấy có thêu tên ông và các em của mình. Họ thương nhớ nhau từ đó và đi đến hôn nhân năm ông 26 tuổi.

Ông cười vang khi kể về chuyện đám cưới thời kháng chiến của mình. Khi đó, ông phải đi bộ từ Thái Bình về quê ở Khê Thượng – Sơn Tây để xin phép mẹ bởi theo ông gia đình ông vẫn hết sức nề nếp, quy củ. Khi đi còn có một đồng chí của tổ chức đi theo để đảm bảo mẹ ông đã đồng ý cho hai người kết hôn. Do thời chiến, ông lại xa nhà quá lâu, đường xá và cảnh vật thay đổi nhiều, ông và người bạn đồng hành bị lạc mất một ngày ở gần nhà. Khi về tới nơi, ông bị mẹ mắng cho một trận vì không nhớ đường về nhà. Đến khi nhận được cái gật đầu của mẹ, ông lại hối hả quay về Nam Định quê bà để thông báo tình hình cho bố mẹ vợ tương lai thì mới được phép cưới. Đến khi tổ chức đám cưới ở cơ quan, cô dâu chú rể còn chạy lạc nhau mãi sau mới tìm thấy.

Khi tôi ngồi trò chuyện với nhà văn hóa Nguyễn Khắc Xương, bà Ngô Thị Thủy ngồi tựa mình vào chiếc ghế bành trước hiên nhà, mắt bà mơ hồ nhìn ra phía xa. Dù đã gần 90 nhưng bà vẫn rất mạnh khỏe trong cơ thể gầy guộc. Thỉnh thoảng bà lại đi qua đi lại nơi chúng tôi nói chuyện và ông lại nhắc bà ra ngoài một cách trìu mến. Ông nói trong ánh mắt buồn vô hạn: “Ngày xưa bà ấy xinh đẹp và giỏi giang lắm. Bà ấy từng có thời tham gia du kích, tham gia kháng chiến rất hăng hái vậy mà giờ trở nên dặt dẹo thế này đây”. Ông cho biết, bà mắc bệnh tâm thần đã lâu, thỉnh thoảng lại đi bộ lang thang ở những con ngõ quanh nhà và được những người hàng xóm tốt bụng đưa về nhà.

Tôi mạn phép hỏi ông, ông có cảm thấy hài lòng với 90 năm cuộc đời đã qua của mình hay không, ông nói rằng không ai dám nói rằng mình đã hài lòng, nhất là những người làm công việc nghiên cứu như ông, có điều, ông không cảm thấy hộ thẹn với phụ thân của mình dù không theo nghiệp văn chương của cha. Quả thực, Giải thưởng nhà nước về văn học nghệ thuật cùng với những nghiên cứu về văn hóa dân gian của ông đã được ghi nhận là những điều không phải ai cũng làm được, nhất là với những người cả cuộc đời làm công tác nghiên cứu ở địa phương như ông. Nhà văn hóa Nguyễn Khắc Xương nói rằng: “Tôi có cống hiến và những cống hiến ấy được nhìn nhận và tôi không ân hận gì với những điều mà tôi đã làm được”. Nhà văn hóa Nguyễn Khắc Xương cũng là một trong những người đầu tiên sáng lập ra Hội văn nghệ dân gian Phú Thọ cùng với nhà thơ Bút Tre Đặng Văn Đăng.

Riêng với cuộc đời và sự nghiệp của cha mình, ông cũng đã dành cả một đời để tập hợp những tư liệu, tác phẩm của cha để viết nhiều cuốn sách có giá trị quý báu đối với văn học sử nước nhà như “Tản Đà Thơ và Đời” hay như cuốn “Tản Đà toàn tập” và được ghi nhận bằng danh xưng “nhà Tản Đà học”.

Hiện nay, nhà nghiên cứu Nguyễn Khắc Xương đang sống cùng vợ, con gái và các cháu chắt trong một ngôi nhà cấp 4 nhỏ đơn sơ trên thành phố Việt Trì. Dù long đong, lận lận giống hệt như người cha tài hoa Tản Đà của mình nhưng nhà văn hóa, nhà Tản Đà học Nguyễn Khắc Xương không hề hối tiếc bất cứ điều gì khi nhìn lại cuộc đời mình. Ông chỉ có một nỗi buồn rất lớn, đó là nỗi buồn của đời sống cá nhân không được viên mãn. Rất nhiều anh em trong giới văn nghệ vui mừng cho ông vì ông được ghi nhận với những nghiên cứu của mình nhưng họ lại ái ngại cho ông vì ông có ba người con trai nhưng do chiến tranh, loạn lạc nên bây giờ không còn một ai cả. Nguyễn Khắc Xương sinh được 7 người con, 4 trai, ba gái nhưng hiện nay chỉ còn lại ba cô con gái. Một người con trai của ông hy sinh trong chiến dịch Khe Sanh – Quảng Trị khi anh vừa bước vào tuổi hai mươi đẹp nhất của đời người và được phong tặng danh hiệu Dũng sĩ diệt Mỹ.

Năm 1978, ông vào thăm cô con gái cả, khi đó đang là học trò xuất sắc của nghệ sĩ điêu khắc Diệp Minh Châu tại Sài Gòn. Vừa gặp con ngày hôm trước, hôm sau con gái ông mất trong một tai nạn giao thông thảm khốc. Nhưng vượt lên tất cả những điều đó, ông vẫn âm thầm chịu đựng, vượt lên tất cả để làm việc và cống hiến. Khi ông ở Sài Gòn ra tham dự một cuộc họp văn nghệ dân gian do Vũ Ngọc Phan chủ trì, chủ tọa Vũ Ngọc Phan đã cho hội nghị nghỉ 15 phút để chia buồn với Nguyễn Khắc Xương. Anh em bằng hữu ôm lất ông mà nói rằng: “Anh phải kiên cường lên anh Xương”. Kể lại cho tôi nghe câu chuyện này, mắt ông rưng rưng và giọng nói ông chùng xuống: “Tản Đà truyền ngôi cho Nguyễn Khắc Xương nhưng Nguyễn Khắc Xương không truyền ngôi cho ai được nữa. Nguyễn Khắc Xương tuyệt tự”.

Tôi không dám nói thêm một điều gì, chỉ sợ khoét sâu vào vết thương lòng của ông thêm một lần nữa. Như hiểu được ý nghĩ của tôi và không muốn tôi khó xử, ông nói lời chia tay bằng cái bắt tay thật chặt, với lời hẹn: “Tớ sẽ còn tiếp cậu được thêm được dăm ba lần nữa chứ chưa đi theo cha mình được ngay bây giờ đâu”. Còn tôi thì luôn nghĩ rằng, ông có quyền tự hào về những gì mình đã làm được. Và nếu như ở trên trời, thi sĩ Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu có biết được những điều ông đã làm được với cuộc đời này, cụ cũng sẽ tự hào về con trai mà cụ đã đặt bao niềm tin và hy vọng của mình.

Tuấn Ngọc