LTS: Hoàng Trình Thanh là một trong 10 nhà Nho có đức nghiệp đời Lê sơ. Ông từng theo khởi nghĩa Lam Sơn yết kiến Lê Lợi khi tuổi đời mới vừa 17 rồi hai lần hộ giá Tây chinh, hai lần đi sứ nhà Minh. Cùng với 7 chính sách chấn hưng đất nước, Hoàng Trình Thanh xứng đáng là một danh sĩ đi vào sử Việt. Trong loạt bài viết này, chúng tôi sẽ phác họa về chân dung một con người tài năng, đáng kính xuất thân từ làng Đa Sỹ ở phường Kiến Hưng (Hà Đông - Hà Nội).

Khat vong chan hung dat nuoc (1): Yet kien Le Loi, mo nen khoa bang - Anh 1

Tiến sĩ Hoàng Thế Xương, người nhiều năm nghiên cứu về Hoàng Trình Thanh

Năm 17 tuổi, người thiếu niên anh kiệt Hoàng Trình Thanh đã đến yết kiến Lê Lợi ở dinh Bồ Đề để dâng lên chủ soái của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn các thượng sách trí tuệ. Lê Lợi đã nhận ra một tài năng trẻ tuổi, trí tuệ kiệt hiệt mà đất nước phải trọng dụng.

Thần đồng Đa Sỹ

Làng Đa Sỹ ở phường Kiến Hưng (Hà Đông - Hà Nội), nói đến làng này nhiều người biết đến nghề truyền thống là làm rèn, nhất là các sản phẩm nông cụ. Người có tuổi còn biết đến Đa Sỹ với nghề làm thuốc. Cho nên, Đa Sỹ còn có những tên gọi khác như là Đan Khê, Huyền Khê nghĩa là Bến Thuốc, mà người gắn với nghề này là đại danh y Hoàng Đôn Hòa ở thế kỷ XVI đã để lại 208 phương thuốc trị bệnh cứu người, sau được tôn làm Thành hoàng làng.

Nhưng mà còn có một câu chuyện khác, câu chuyện mở đầu cho những danh thơm Đa Sỹ là Hoàng Trình Thanh. Con người đáng kính này được sử Việt ghi lại một cách khá chu toàn. Mãi đây, sau rất nhiều cuộc hẹn với một vị Tiến sĩ ngành thủy văn cũng là hậu duệ của Tiến sĩ Hoàng Trình Thanh, chúng tôi mới có mặt ở Đa Sỹ để nghe tường tích về một danh sĩ nổi tiếng ở thế kỷ XV.

Ông Hoàng Thế Xương, 75 tuổi đang cư ngụ trong căn nhà cổ của tổ tiên giữa làng Đa Sỹ. Bao nhiêu năm nay, ông cũng đau đáu lẫn miệt mài đi tìm những dòng sử viết về tiên tổ - những nhà nho khoa bảng từng dốc sức cho đại cục quốc gia, trước là để hiểu, sau là để hậu thế còn biết về một thời cha ông đã trải.

Ông Xương tỉ mỉ dẫn dắt khách vào một câu chuyện đã xưa cũ lắm rồi. Rằng, họ Hoàng bắt đầu phát phúc từ ông tổ, tự là Phúc Xuyên tiên sinh chọn đất xây dương trạch, đặt âm phần ở xứ Đống Dấm thuộc đất Huyền Khê của Thanh Oai Thượng. Đến năm Tân Mão 1411, người con trai của cụ Phúc Xuyên chào đời được đặt tên là Hoàng Trình Thanh.

Vốn thiên tư thông minh, từ nhỏ Hoàng Trình Thanh đã nổi tiếng thần đồng. Lên 3 tuổi đã biết lễ nghĩa, kính nhường, nghe học mà biết, nghe nói mà hiểu. Nhờ học mà Hoàng Trình Thanh thông kinh đạt sử, thấu hiểu binh thư, văn võ toàn tài. Chính sự học một biết mười ấy mà các sỹ tử đương thời đều thán phục tôn làm thần đồng.

Khat vong chan hung dat nuoc (1): Yet kien Le Loi, mo nen khoa bang - Anh 2

Đại tự “Lưỡng quốc bao phong”, tức “hai nước cùng phong” ở đền thờ Hoàng Trình Thanh

Yết kiến Lê Lợi

Theo PGS.TS Nguyễn Công Việt, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Hán Nôm thì Hoàng Trình Thanh năm lên tuổi 17 (tức năm 1427) với tinh thần ái quốc chống xâm lược đã lên đường tham gia cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, yết kiến Lê Lợi tại dinh Bồ Đề.

Ngay từ khi gặp Hoàng Trình Thanh, vua Lê Thái Tổ đã thấy người thiếu niên này là một trang tuấn kiệt. Đọc bản thư văn của Hoàng Trình Thanh, vua lại thấy trong đó một tính cách phi thường, dứt khoát, tầm nhìn và trí tuệ uyên bác, am hiểu thời cuộc, đích thị là anh hùng xuất thiếu niên.

Từ đó, Hoàng Trình Thanh là một trong những người thân cận bên cạnh Lê Lợi trong suốt quá trình chống quân Minh. Dinh Bồ Đề cũng trở thành đại bản doanh chỉ huy và là nơi phát xuất sắc lệnh quan trọng bậc nhất lúc bấy giờ là chiêu hiền đãi sĩ.

Từ đại bản doanh Bồ Đề, một loạt các sắc lệnh đã được ban ra. Trong đó có sắc lệnh về tìm nhân tài: “Hạ lệnh cho các tướng hiệu, các quan cấp lộ, phải tìm kiếm những người có tài lược trí dũng, có thể làm được các chức như tư mã hoặc là thượng tướng, mỗi viên tiến cử lấy một người”.

Khat vong chan hung dat nuoc (1): Yet kien Le Loi, mo nen khoa bang - Anh 3

Những dòng sử Việt ghi về công trạng Hoàng Trình Thanh

Mở đầu khoa bảng

Thân từng là Bản phủ học sinh rồi đến chức Nội học sinh Trung trù tống thực, lại là thân cận bên cạnh vua Lê. Với nhẽ đó, chúng ta cũng thừa hiểu Hoàng Trình Thanh vẫn có thể thăng tiến nhờ tài năng uyên bác. Nhưng, dường như để công bằng ông vẫn tham gia thi cử. Năm 19 tuổi, tức năm 1429, Hoàng Trình Thanh thi đỗ khoa Minh Kinh, được bổ nhiệm làm việc ở Ngự tiền học sinh.

Rồi đến năm 1931, ông lại thi đỗ Tiến sĩ khoa Bác học Hoành từ. Ông đứng thứ ba trong 5 Tiến sĩ được phong chức chân nho chính trực. Trong tài liệu “Đăng khoa lục”, chúng tôi đã tìm thấy rõ ràng tên tuổi của Hoàng Trình Thanh ở khoa thi này.

“Từ năm 1448, Hoàng Trình Thanh còn được giữ chức Hàn lâm viện Thị độc tri Ngự tiền học sinh nhị cục. Đây là chức quan thuộc viện Hàn lâm giữ việc giảng đọc thư sử cho Hoàng đế, cố vấn cho nhà vua. Chức vụ này tuy không cao, song phải là người tài giỏi tâm phúc, học vấn uyên bác, được vua tin cậy”, PGS.TS Nguyễn Công Việt, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Hán Nôm nhận định.

Theo nhận định của các nhà sử học và của Tiến sĩ Hoàng Thế Xương, đây chính là sự khởi đầu cho truyền thống khoa bảng của dòng họ Hoàng ở Đa Sỹ. Để rồi sau này, con cháu họ Hoàng có những bậc túc nho vang danh thiên hạ như Khắc Minh đỗ Tiến sĩ khoa Giáp Thìn (1484) khi mới 22 tuổi và làm đến chức Lễ bộ Thượng thư, Đông các đại học sĩ.

Sau Khắc Minh đến Hoàng Nghĩa Phú đỗ Trạng nguyên khoa Tân Mùi (1511), rồi khi đi sứ Trung Quốc lại được công nhận là Trạng nguyên. Ông cũng là một trong rất ít người có danh vị Lưỡng quốc Trạng nguyên.

“Dưới thời phong kiến, từ đời nhà Lý đến hết nhà Nguyễn nước ta có 1906 người đỗ Tiến sĩ và 56 người đỗ Trạng nguyên. Riêng Đa Sỹ có 11 Tiến sĩ và 1 Trạng nguyên. Lại tính riêng họ Hoàng ở Đa Sỹ đã có 11 người”, Tiến sĩ Hoàng Thế Xương, hậu duệ Tiến sĩ Hoàng Trình Thanh cho biết.

(Còn nữa)