Ai cũng rõ trong thời buổi hiện nay, xiếc thuộc diện cần "xóa đói giảm nghèo", lần hồi kiếm ăn, tuần diễn vài ba đêm. Vậy mà, thật bất ngờ mới đây thôi, tháng 2/2010, tại Liên hoan Xiếc quốc tế lần thứ 3, ở Albacete, Tây Ban Nha, tiết mục xiếc "Đu siêu nhân" của VN đã đoạt cú đúp, giải HCV và giải "Giải khán giả yêu thích nhất", đã làm nức lòng người xem. Chưa hết, sau Ga la xiếc toàn quốc, gồm 8 đoàn biểu diễn, (hồi giữa tháng 4/2010), các nghệ sĩ lại vừa tham dự Liên hoan xiếc quốc tế tại Hà Nội (8/2010) chào mừng Đại lễ 1000 năm Thăng Long-Hà Nội. Xem ra mọi chuyện đang rất khả quan, nhưng khi nhắc đến xiếc, vẫn không ít tiếng thở dài và những đánh giá đầy nghi hoặc với những khó khăn hiện nay.

1. "Đặc biệt"... nghèo NSND Nguyễn Công Nhạc đánh giá, nghệ sĩ xiếc đúng là đánh đu với số phận, mạo hiểm với tính mạng. Theo Nhà nước xếp hạng, đây là loại ngành nghề đặc biệt nặng nhọc, nguy hiểm và độc hại. Theo một khảo sát mới (2005-2009), thì trung bình số tại nạn của ngành xiếc là 305 vụ một năm. Đây là một con số quá cao về tần suất tai nạn đối với loại nghề "đặc biệt" này. Ngay NSND Tâm Chính, chủ tịch Liên chi hội xiếc Việt Nam đã từng bị đổ máu khi ngã từ độ cao 3m, lúc tập nâng 9 tầng những chiếc cốc thủy tinh chồng lên con lăn, trong tiết mục "Cô hàng giải khát", để lại vết sẹo trên mặt. NSƯT Lê Thể, chồng chị cũng mắc bệnh gai xương cổ vì chuyên diễn màn đế trụ trên trán. Nghệ sĩ Lê Hương, đoàn xiếc TP. Hồ Chí Minh đã bị quật văng, gãy xương vai khi nhào lộn và phải vĩnh viễn bỏ nghề. Cùng với Lê Hương còn có Mỹ Hạnh cũng phải nghỉ diễn vì bị rớt từ trên cao, vỡ xương chậu... Tiết mục Đu siêu nhân. Những tưởng mọi quyền lợi sẽ tương xứng với hai chữ "đặc biệt" ấy đối với nghệ sĩ xiếc, nhưng ngược lại, họ là một trong số những ngành nghệ thuật, có mức thu nhập vào loại thấp nhất hiện nay. Với nghề đặc thù, vừa vất vả, vừa nguy hiểm, nhưng lương hàng tháng nghệ sĩ ở ngoài Bắc, chỉ được vỏn vẹn 1.500.000đ, cùng mỗi xuất diễn được bồi dưỡng theo chế độ từ 30 đến 50.000đ tùy tiết mục. Còn nghệ sĩ xiếc thuộc đoàn TP. Hồ Chí Minh cũng chẳng khá hơn, với thu nhập trung bình 2.000.000đ/tháng và cũng chỉ diễn 2 xuất vào thứ bảy và chủ nhật. Nghệ sĩ Tuyết Hoàn, Liên đoàn Xiếc Việt Nam cho biết: - "Chỉ khi tập tiết mục mới thì mới được trả 20.000đ mỗi ngày tập", còn bình thường hàng ngày các nghệ sĩ đều phải tập ít nhất từ 2 tiếng cho đến 4 tiếng để ôn luyện tiết mục cũ, thành thục kỹ năng mà không hề có thêm đồng nào. Tất cả đều trông ngóng vào tiền thanh sắc ít ỏi, ba tháng lĩnh một lần. Đấy là chưa kể cái ngã của nghề "đặc biệt" này, là cứ 35 đến 40 tuổi, nghệ sĩ xiếc phải ngồi chơi xơi nước, vì không thể biểu diễn được nữa và chờ sổ hưu. Ở tuổi đó, họ đành phải giải nghệ vì gân cốt bắt đầu rã rời, mắc nhiều bệnh về xương khớp, tuyến yên, mu bàn chân, loãng xương; riêng với nữ thì thể trạng mất kinh rất cao... Đây là hiện tượng bất khả kháng, chỉ có số ít nghệ sĩ được bố trí công việc thích hợp sau khi nghỉ diễn, như bảo vệ, soát vé, tạp vụ. Còn lại số nghệ sĩ trẻ chờ hưu lại quá nhiều, tạo nên tâm lý bất ổn cho những nghệ sĩ mới bước vào nghề. Thêm vào đó có những trường hợp như nghệ sĩ Hồng Hạnh, một tài năng hiếm có trong làng xiếc VN, bị tai nạn trên đường đi làm về cũng không thể vận dụng chế độ bảo hiểm nào thỏa đáng để bù đắp thiệt thòi cho thân phận người lao động nghệ thuật. 2. Xã hội hóa ư? - Khó đấy! Cổ phần hóa hay là tư nhân hóa, xé lẻ các đoàn xiếc ra, nhưng làm thế nào để xiếc phát triển trong thị trường hiện nay vẫn còn là bài toán nhiều ẩn số. Đến như sân khấu kịch xã hội hóa, đã được thử thách 15 năm qua, với nhiều chiêu thức lôi kéo khán giả như sex, ma quỷ, kinh dị, hài hước... nhưng lại kéo theo biết bao hệ lụy, như manh mún do cạnh tranh xô bồ, làm nghiệp dư hóa một nền sân khấu có truyền thống lâu đời của nước ta. Vậy vì sao hiện nay khán giả quay lưng với xiếc? Cơn cớ gì mà giờ đây các nghệ sĩ phải thoi thóp với vài ba xuất diễn trong một tuần? Chả lẽ, sau hơn nửa thế kỷ ra đời, xiếc VN lại đi vào ngõ cụt. Liệu có phải vì sự bó buộc của cơ chế bao cấp mà cần phải xã hội hóa các đoàn xiếc hiện có? Thật ra đây là một cách nhìn phiến diện của con mắt thị trường hạn hẹp ở cách làm ăn nhỏ lẻ, lần hồi mà thôi. Không thể dựa vào hiện tượng có những nghệ sĩ trẻ hoặc một số người giỏi nghề chịu khó đi "đánh pắc" cho những đêm chạy show mà nói cần phải thành lập các đoàn xiếc tư nhân mới sống được. Thực ra để sống được cho một số ít nghệ sĩ, quá dễ, nhưng để phát triển cho nền xiếc nước nhà lại là một chuyện khác một trời một vực. Để lý giải hiện tượng này, theo NSND Tâm Chính người cả một đời gắn bó với ngành xiếc, khẳng định rằng, điều quan trọng nhất để nghệ thuật xiếc có thể quay lại thời vẻ vang, chính là việc sáng tạo các tiết mục biểu diễn. Đó là sự đổi mới về nội dung và nâng cao kỹ năng, chứ không phải chuyện biến tất cả thành các gánh xiếc rong, hoặc kéo lại cảnh các nghệ sĩ nhào lộn, đi trên dây, phóng dao để bán thuốc sâu răng, đau bụng như ngày nào. Tiết mục xiếc của đoàn TP. HCM. 3. Phá bỏ sự đơn điệu - chìa khóa của "Xiếc mới" Điều này phần nào được kiểm chứng qua những cải cách của 14 nghệ sĩ trong hoạt cảnh xiếc "Làng tôi", theo một dự án trao đổi văn hóa Pháp - Việt. Hội đoàn Sân khấu địa cầu Pháp đã bỏ ra một khoản tiền không nhỏ để mua đứt chương trình xiếc "Làng tôi" trong suốt 3 năm, và bắt đầu biểu diễn ở châu Âu từ tháng 6/2009. Dưới bàn tay của đạo diễn Tuấn Anh, Việt kiều CH Liên bang Đức, đã có sự gợi mở về công cuộc đổi mới cho xiếc VN hiện nay. Thực ra cách làm này mới là sự hóa giải có tính xã hội hóa nghệ thuật đúng nghĩa của nó. Ấy là khi xiếc được phát huy qua những đạo cụ độc đáo, khi xiếc có thể vận dụng cả nghệ thuật sắp đặt, biểu diễn của mỹ thuật đương đại với ánh sáng độc đáo và âm nhạc được phối khí rất tân kỳ. Xem cảnh "hô mưa gọi gió" của hoạt cảnh xiếc "Làng tôi" mới thấy sự đổi mới của xiếc có sự hấp dẫn như thế nào. Cảnh diễn tái hiện lại lễ cầu mưa của bà con nông dân khi trời hạn hán. Nhà sư ngồi gõ mõ, tay lần những tràng hạt gỗ hiện ra lung linh trong màn tung hứng quen thuộc đẹp mắt. Có màn khua chiêng, gõ mõ, đập xoong nồi... của bà con nông dân gọi mưa về. Và khi những thanh tre được ném vút lên cao, bay về phía hậu trường, cùng ánh sáng la ze chớp lóe, tạo nên màn mưa bay nghiêng thật kỳ thú, làm cho người xem sửng sốt, vỗ tay và reo hò tán thưởng. Vậy là đã đến lúc phải có cách làm mới và chương trình xiếc có thể đem bán và có người mua. Thị trường hóa là thế. "Làng tôi" là một điển hình. Mới đây giải thưởng của tiết mục xiếc "Đu siêu nhân" cũng đi theo hướng này và đã thành công. Ban giám khảo đánh giá cao tiết mục "Đu siêu nhân", không chỉ ở kỹ thuật mà còn về phong cách biểu diễn làm nổi bật nét văn hóa truyền thống, giàu bản sắc của VN. Đặc biệt sau Liên hoan, xiếc VN đã nhận được khá nhiều lời mời ký kết hợp đồng biểu diễn, cũng như tham dự các Festival nghệ thuật của một số nước. Thành công này thật sự là một điểm nhấn quan trọng cho xiếc VN. Và những thử nghiệm vừa qua cũng tìm ra một chiếc chìa khóa vàng để mở cánh cửa "xiếc mới" nước ta hòa nhập, tạo nên một chấm đỏ trên bản đồ xiếc thế giới. Lưu Cường