Môi trường kinh doanh của Việt Nam dần cải thiện nhưng số doanh nghiệp phải chi tiền lót tay, bôi trơn vẫn nhiều. Khoảng hơn 1.100 doanh nghiệp cho rằng trong năm 2015 họ phải chi ngoài nhiều và số tiền chi ngày một gia tăng.

Hon 1.100 doanh nghiep thua nhan phai chi lot tay ben ngoai - Anh 1

Ngày 9/11, Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (CIEM) công bố kết quả khảo sát “Đặc điểm môi trường kinh doanh Việt Nam: Kết quả điều tra DNNVV năm 2015”.

Nghiên cứu này được thực hiện với hơn 2.600 DNNVV ngoài quốc doanh hoạt động trong lĩnh vực chế biến, chế tạo tại 10 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương bao gồm Hà Nội, Hải Phòng, Thành phố Hồ Chí Minh, Hà Tây, Phú Thọ, Nghệ An, Quảng Nam, Khánh Hòa, Lâm Đồng và Long An, trong đó 72% là DN siêu nhỏ.

Theo kết quả, 42,7% doanh nghiệp tham gia khảo sát (khoảng hơn 1.100 doanh nghiệp) phải chi phí ngoài , lót tay để giải quyết các vấn đề trở ngại trong hoạt động kinh doanh như vấn đề về thuế, hải quan, giấy phép và chứng chỉ và đề dành hợp đồng cung cấp cho chính quyền…

Trong số các doanh nghiệp có chi ngoài, 40% doanh nghiệp điều tra năm 2015 cho rằng khoản chi này sẽ tăng lên trong thời gian tới. Đồng thời tần xuất chi ngoài là khá tương đồng giữa hai vòng điều tra với khoảng 70% các doanh nghiệp cho biết họ chi 2-5 lần trong năm trước khi điều tra.

Tỷ lệ chi để “giải quyết các vấn đề về thuế” lại tăng từ 17,6% năm 2013 lên 24,1% năm 2015. “Các nguyên nhân khác” cũng là nhóm có tỷ lệ cao các doanh nghiệp lựa chọn và chiếm từ 35- 38% tổng số các doanh nghiệp có chi ngoài.

Khảo sát cũng cho thấy, có 58% số doanh nghiệp có chi ngoài trong năm 2013 tiếp tục chi trong năm 2015. Thêm vào đó, 30% các doanh nghiệp không chi ngoài trong điều tra năm 2013 lại có chi ngoài trong điều tra 2015. Điều này nhấn mạnh rằng một tỷ lệ đáng kể các doanh nghiệp trong những thời điểm nào đó thấy rằng chi ngoài là cần thiết.

Các doanh nghiệp thuộc khu vực chính thức có chi ngoài thường xuyên hơn nhằm mục đích để đối phó với cơ quan thuế và cán bộ thuế cũng như để tiếp cận được các dịch vụ công.

Tuy nhiên, một phần nguyên nhân quan trọng của việc chi ngoài vẫn không được tiết lộ, bởi nếu căn cứ vào kết quả khảo sát thì việc chi ngoài cho các mục đích về cấp giấy phép, thủ tục thuế, hải quan, để đạt được hợp đồng với Chính phủ… lại chỉ chiếm tỷ trọng khả nhỏ so với việc chi ngoài cho “lý do khác”.

“Trong khi lý thuyết về “bôi trơn bộ máy” cho rằng chi lót tay tạo điều kiện thuận lợi cho thương mại và các giao dịch và giúp thúc đẩy hiệu quả ở các nước có thể chế yếu thì giả thuyết “hạt cát trong ổ trục bánh xe” lại cho là chi phí phi chính thức sẽ làm tăng thêm chi phí cho các doanh nghiệp và nền kinh tế, và vì vậy sẽ làm giảm năng suất”, ông GS Finn Tarp, Giám đốc UNU-vWINDER khẳng định.

Ông Phan Đức Hiếu, Phó Viện trưởng Viện CIEM cho biết nếu căn cứ vào tỷ trọng trên để nói rằng các thủ tục hành chính hải quan, giấy phép… đã được cải thiện đáng kể, qua đó giảm tối đã khoản “chi ngoài” của doanh nghiệp là chưa chính xác, vì thực chất không phải doanh nghiệp nào cũng phải làm các thủ tục về hải quan, xuất nhập khẩu.

Ông cho rằng kết quả điều tra cũng mang lại lo ngại hơn về các khoản chi ngoài khi các doanh nghiệp, họ tin rằng họ sẽ tiếp tục sử dụng chi ngoài trong tương lai để đối phó với những khó khăn trong việc tuân thủ các quy định của Nhà nước và để theo kịp với sự cạnh tranh.

"Chi ngoài không cho thấy tỷ lệ tăng trưởng cao hơn so với các doanh nghiệp không thực hiện hành vi này. Điều này ngụ ý rằng, việc hợp tác giữa Chính phủ và các hiệp hội đóng vai trò rất quan trọng trong việc “phá vỡ vòng luẩn quẩn tiêu cực” này”, báo cáo của CIEM đánh giá.

“Chi ngoài” của doanh nghiệp vẫn tăng khiến doanh nghiệp gặp khó khăn về tăng trưởng.

Đại diện CIEM cho biết, khi được hỏi, các doanh nghiệp lại khẳng định lợi ích của chi ngoài là không rõ ràng vì các doanh nghiệp có chi ngoài không cho thấy tỷ lệ tăng trưởng cao hơn so với các doanh nghiệp không thực hiện hành vi này.

“Điều này ngụ ý rằng, việc hợp tác giữa Chính phủ và các hiệp hội đóng vai trò rất quan trọng trong việc “phá vỡ vòng luẩn quẩn tiêu cực” này”, báo cáo nhìn nhận.

Một điểm đáng quan ngại khác trong báo cáo là trong khi tỷ lệ các doanh nghiệp thực hiện đầu tư đã tăng lên so với điều tra năm 2013, song để được các khoản tín dụng chính thức vẫn là một trở ngại lớn, đặc biệt là đối với các hộ kinh doanh.

Trên 70% các doanh nghiệp điều tra không tiếp cận được với khoản vay chính thức tìm đến các khoản vay phi chí. Khả năng tiếp cận tín dụng của doanh nghiệp trong giai đoạn 2011 – 2013 ở mức 45%, thì trong năm 2015 chỉ còn 24%. Tuy nhiên, theo nhóm khảo sát, kết quả điều tra doanh nghiệp nhỏ và vừa trong năm 2015 cũng cho thấy một số cải thiện đáng kể về môi trường kinh doanh tại Việt Nam.

Khi nói về môi trường kinh doanh cải thiện nhưng doanh nghiệp vẫn khó khăn về áp lực cạnh tranh, chi phí bôi trơn, TS Phan Đức Hiếu nhận định: “Môi trường kinh doanh như bể cá, chúng ta cứ cho là tốt nhưng vấn đề là chúng ta thả những con cá vào đó thì những con cá này có sống được không”.

Báo cáo của CIEM đưa ra cái nhìn sâu đối với môi trường kinh doanh hiện nay các DNNVV đang hoạt động cũng như những rào cản họ phải đối mặt và cơ hội mà họ có được.