Tại một số địa phương, việc áp dụng chính sách bồi thường hỗ trợ tái định cư cho nhân dân trong các trường hợp thu hồi đất theo quy định chưa phù hợp với thực tiễn, chưa đáp ứng và đảm bảo được quyền và lợi ích chính đáng của người sử dụng đất. Cơ chế thu hồi đất hiện nay còn chưa hạn chế được việc đầu cơ đất, đất bị bỏ hoang không sử dụng… tạo nên hiện tượng chênh lệch địa tô lớn, hình thành giá đất ảo trên thị trường bất động sản.

Bài 3: Hạn chế về giao đất, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất

Chính sách, pháp luật về đất đai còn nhiều bất cập (Ảnh minh họa)

Về giao quyền sử dụng đất

Pháp luật hiện hành chưa có quy định cụ thể việc cấp đất trong trường hợp cấp đất cho hộ gia đình, dòng họ thì cấp cho người nào trong hộ gia đình trong trường hợp hộ gia đình vừa có người đã thành niên, vừa có người chưa thành niên. Khoản 2 Điều 146 của Nghị định số 181 có quy định phải cấp cho những người có đủ năng lực hành vi dân sự, vậy trong trường hợp hộ gia đình có những người chưa có đủ năng lực hành vi dân sự thì quyền lợi của họ đối với quyền sử dụng đất như thế nào hiện nay vẫn chưa có quy định cụ thể.

Luật Đất đai cũng như Bộ luật Dân sự chưa định nghĩa rõ như thế nào là hộ gia đình sử dụng đất. Nếu hiểu theo nghĩa những ai có tên trong sổ hộ khẩu gia đình đều là đồng chủ sử dụng đất thì không phù hợp với thực tế, vì có những người có tên trong sổ hộ khẩu, nhưng họ chỉ được cho ở nhờ mà không có quyền, nghĩa vụ đối với đất. Do đó, quy định chủ thể của quan hệ pháp luật dân sự là hộ gia đình trong Bộ luật Dân sự cần được nghiên cứu, sửa đổi, bổ sung cho phù hợp với điều kiện hiện nay của Việt Nam.

Một số trường hợp cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất nhưng lại chưa xác định rõ là cấp cho chủ thể nào: Cấp cho hộ gia đình, cho cá nhân, hay cho vợ chồng? Có cơ quan thì ghi cấp cho “hộ ông” hoặc cấp cho “ông” nhưng thực tế thửa đất lại thuộc quyền sử dụng của cả vợ và chồng hoặc quyền sử dụng đất là của tất cả các thành viên khác trong gia đình. Việc ghi không đúng tên chủ sử dụng trong giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đã nảy sinh nhiều tranh chấp.

Đây là vấn đề rất khó khăn trong công tác thụ lý giải quyết tranh chấp đất của Tòa án, vì đương sự chỉ căn cứ vào nội dung của giấy chứng nhận để xác định đất cấp cho cá nhân hay cho hộ và cho rằng việc xét xử của Tòa án là thiếu tính thuyết phục nên thường có đơn khiếu nại đến nhiều cơ quan Nhà nước, đồng thời gây ra tâm lý thiếu tin cậy vào bộ máy cơ quan hành chính các cấp ở địa phương. Do đó, cần quy định rõ trường hợp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cấp cho hộ gia đình, cần ghi rõ, đầy đủ họ tên những thành viên (có quyền sử dụng đất) theo hộ gia đình.

Về thu hồi đất, trưng dụng đất

Hiện nay chưa hạn chế được tình trạng thu hồi đất giá thấp, bán lại với mức giá cao, chưa hạn chế được việc bao chiếm, đầu cơ đất đai. Pháp luật cũng có quy định người được cấp quyền sử dụng đất mà không sử dụng thì quá thời hạn quy định sẽ bị thu hồi nhưng trên thực tế quy định này chưa được thực hiện nghiêm túc. Mặt khác, theo quy định hiện hành thì người sử dụng đất có quyền được bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất, nhưng việc thu hồi đất để giải phóng mặt bằng một số nơi không tuân thủ đầy đủ trình tự, thủ tục do pháp luật quy định, một số nơi áp dụng mức giá bồi thường khi thu hồi đất và giá đất thực tế chênh nhau quá lớn nên đã không đảm bảo quyền lợi cho người sử dụng đất có đất bị thu hồi.

Bên cạnh đó, cơ quan có thẩm quyền quy định về giá đất thường xuyên thay đổi mức giá đất theo thời gian và theo biến động của thị trường làm cho tình trạng giá đất luôn không ổn định đã dẫn tới xảy ra tình trạng hộ giao đất sớm nhận được tiền đền bù thấp hơn hộ giao đất muộn. Từ đó phát sinh nhiều khiếu kiện, khiếu nại và không chấp hành việc giao đất cho Nhà nước khi có quyết định thu hồi.

Một số dự án chưa có khu tái định cư hoặc chưa giải quyết tái định cư đã quyết định thu hồi đất ở. Những trường hợp bị thu hồi đất ở thì tiền bồi thường không đủ để mua nhà ở mới tại khu tái định cư. Giá đất bồi thường thấp hơn giá đất cùng loại trên thị trường, đặc biệt là đối với đất nông nghiệp trong khu vực đô thị, khu dân cư nông thôn. Tiền bồi thường đất nông nghiệp thường không đủ để nhận chuyển nhượng diện tích đất nông nghiệp tương tự hoặc không đủ để nhận chuyển nhượng đất sản xuất kinh doanh phi nông nghiệp để chuyển sang làm ngành nghề khác.

Các địa phương chưa coi trọng việc lập khu tái định cư chung cho các dự án trên cùng địa bàn, một số khu tái định cư đã được lập nhưng không bảo đảm điều kiện tốt hơn hoặc bằng nơi ở cũ, giá nhà ở tại khu tái định cư còn tính quá cao nên tiền nhận bồi thường không đủ trả cho nhà ở tại khu tái định cư. Các quy định của pháp luật về đất đai để giải quyết vấn đề tái định cư đã khá đầy đủ nhưng các địa phương thực hiện chưa tốt, thậm chí một số địa phương chưa quan tâm giải quyết nhiệm vụ này dẫn đến tình trạng khiếu kiện kéo dài. Chính sách về chuyển đổi nghề nghiệp cho người nông dân khi thu hồi đất, chính sách hỗ trợ, bồi thường thiệt hại khi thu hồi đất chưa phù hợp. Do vậy, cần nghiên cứu khắc phục những bất cập nêu trên

(Còn nữa)

Hoài Văn