Trả lời phỏng vấn báo chí, một cựu quan chức cho rằng cần phải có một tổ chức “đủ quyền” để giám sát quyền lực. Trăn trở về việc giám sát quyền lực càng nổi lên gần đây như một nhu cầu bức bách khi hàng loạt vụ việc lạm quyền để tham nhũng bị phanh phui. Thế nhưng làm sao có thể đẻ ra một tổ chức với quyền lực tối thượng để giám sát quyền lực bởi sẽ không bao giờ có một tổ chức như thế trong tương quan với hệ thống chính trị hiện hữu và quan trọng hơn, thế ai, tổ chức nào sẽ giám sát tổ chức đó?

He thong luat phap chinh la cai long de nhot quyen luc - Anh 1

Bên cạnh các ý tưởng phổ biến như trao quyền giám sát cho xã hội, kể cả báo chí, hay sự phân công trách nhiệm giữa các cơ quan nhà nước, một cách tiếp cận khác cũng nổi lên gần đây là khái niệm xây dựng một cơ chế được ví von như một cái lồng để nhốt quyền lực. Đây là một ý tưởng mới mẻ dựa trên nguyên tắc giao quyền phải đi kèm với kiểm soát nhưng cái gì, cơ chế nào tạo nên một cái lồng như thế?

Chính hệ thống luật pháp được dày công xây dựng, điều chỉnh và phát triển là một cái lồng như thế. Và tinh thần thượng tôn pháp luật, buộc bất kỳ ai, bất kỳ tổ chức nào cũng phải tuân thủ pháp luật; không ai được miễn trừ - đó chính là cơ chế phát huy tác dụng của việc nhốt quyền lực bằng lồng giám sát.

Nguyên tắc này nói thì dễ nhưng thực hiện lại rất khó và chính đó là khe hở cho những kẻ xấu có cơ hội lạm dụng quyền lực để tham nhũng, gây hại cho xã hội. Chẳng hạn, nghe một quan chức phát biểu sẽ giải quyết vụ việc này, sự vụ kia theo chỉ đạo của ủy ban này hay cơ quan khác, câu hỏi đặt ra ngay là giả thử không có sự chỉ đạo đó thì sao, tại sao không giải quyết theo đúng quy định của luật pháp. Cái cơ chế giám sát quyền lực này sẽ phát huy tác dụng rõ nhất khi, chẳng hạn, lãnh đạo một ngành không thể can thiệp khi cấp dưới dựa vào quy định luật pháp để giải quyết công việc mặc dù có thể trái ý lãnh đạo. Hay nhìn ở góc độ khác, một cơ chế như thế sẽ tạo điều kiện cho một cá nhân, một doanh nghiệp khiếu kiện đến cấp cao hơn một khi bị các đơn vị bên dưới quấy nhiễu, hù dọa, lạm quyền. Ở nước ngoài, mỗi sắc luật đều có phần tạo điều kiện cho các đối tượng bị chi phối được quyền trình bày, khiếu nại một cách công bằng nên công chức thực thi khó lòng lạm quyền mà không ai hay biết.

Ở đây điều cần lưu ý là hệ thống luật pháp và quy định cần cập nhật thường xuyên để tránh một sự biện bạch thường thấy gần đây là “làm đúng quy trình”. Sự cập nhật này sẽ nghiêm trị chuyện cha bổ nhiệm con, một người làm quan cả họ được nhờ hay một sở có cả chục phó giám đốc. Người dân sẽ thông qua các đại biểu dân cử để giám sát quyền lực thông qua hệ thống pháp luật mà họ có điều kiện yêu cầu người đại diện bỏ phiếu thông qua, sửa đổi, bổ sung.

“Sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật” là một khẩu hiệu phổ biến một thời. Khi không ai có thể đứng trên hay đứng ngoài pháp luật, lúc đó quyền lực mới bước đầu được giám sát và “nhốt vào lồng”.