Tại buổi tọa đàm “Bảo tồn di sản văn hóa trong lòng Hà Nội”, nghệ sĩ Nguyễn Thế Sơn đã tái hiện lại quá trình tìm tòi và trải nghiệm sự đổi thay của mảnh đất ngàn năm từ những tài liệu cổ xưa đến những bức ảnh quý giá anh ghi lại được trong quá trình thực hiện các dự án.

Ha Noi ‘bien hinh’ va bai toan bao ve di san van hoa - Anh 1

Từ “Nhà mặt phố” đến “thay hình đổi mặt”

Nguyễn Thế Sơn là một trong số ít các nhiếp ảnh gia trẻ dấn thân vào con đường bảo tồn văn hóa tại Hà Nội.Trước những sức ép của đô thị hóa, các bức tranh ảnh của anh đều gợi nhắc về một Hà Nội cổ kính xa xưa và nỗi xót xa của lối sống tiêu dùng đang “giết chết” các văn hóa truyền thống trong đó có cả các di sản thân thuộc.

Cho đến nay, rất nhiều dự án của họa sĩ, nhếp ảnh gia đã được đưa vào các triển lãm trên địa bàn Hà Nội, trong đó, từng có các dự án nhận được những đánh giá tích cực của các chuyên gia Mỹ thuật ở Trung Quốc. Triển lãm “Nhà mặt phố” được anh cho ra mắt công chúng vào năm 2012 sau một quãng thời gian dài ấp ủ và thai nghén. “Nhà mặt phố” chính là những cung bậc đổi thay của Hà Nội sau cả quá trình tác động mạnh mẽ của lối sống đô thị. Các biển quảng cáo mọc lên như nấm với đủ loại từ chữ nổi, đề can đến đèn Led. Mặt tiền của các ngôi nhà cổ vốn là phương tiện để lưu giữ một phong cách kiến trúc truyền thống đã bị lấp đi bởi các biển hiệu sặc sỡ đủ màu, bản thân những ngôi nhà mặt phố cũng bị đánh mất những vẻ đẹp cổ kính vốn có, cả Hà Nội chìm vào kinh doanh, buôn bán, mánh khóe và chủ nghĩa thực dụng. Bộ mặt của mảnh đất ngàn năm văn hiến qua các bức ảnh của Nguyễn Thế Sơn đã thay đổi chóng mặt đến đau lòng.

Ha Noi ‘bien hinh’ va bai toan bao ve di san van hoa - Anh 2

Nguyễn Thế Sơn cũng đem tới buổi tọa đàm về bảo vệ di sản văn hóa trong lòng Hà Nội các bức ảnh trong triển lãm “Nhà Tây biến hình”. “Nhà Tây biến hình” là sự lột xác của các ngôi biệt thự từ thời Pháp thuộc mang đậm dấu ấn của kiến trúc phương Tây hiện đại. Trải qua hơn nửa thế kỉ phát triển, các ngôi nhà do người Pháp xây dựng đã trở nên cực kì méo mó và lộn xộn bởi lối sống thành thị bon chen, thương mại lên ngôi từ những việc lắp thêm biển quảng cáo đến việc cơi nới để phù hợp cho các mục đích sử dụng khác không đơn thuần là nhà để ở.

Dường như chính tác động của con người đã khiến những ngôi nhà Pháp cổ vốn dĩ rất kiêu hãnh với những tầng mái nhà cao, ban công nhìn ra ngoài phố mà trước đó người Việt chưa bao giờ được tận hưởng trong các kiến trúc xây dựng truyền thống từ xa xưa. Một số người yêu kiến trúc cổ Hà Nội đã quyết định mua lại những ngôi nhà Tây từ thời thuộc Pháp để giữ gìn lại những nét văn hóa còn lại của Hà Nội. Hầu hết các ngôi nhà đều bị biến dạng hoặc biến mất.

Cuối năm 2016, nhiếp ảnh gia Nguyễn Thế Sơn lại tiếp tục đem đến cho những người yêu văn hóa Hà Nội triển lãm sắp đặt “thay hình đổi mặt”, tái hiện lại bộ mặt của các khu tập thể nằm giữa thủ đô. Anh cho rằng, sự biến đổi các khu nhà ông phố cổ trở thành các khu tập thể bây giờ đã khiến các ngôi nhà ống truyền thống bị “giết” chết một cách đau đớn. Tại Hà Nội, bây giờ rất khó để tìm thấy được một ngôi nhà ống nguyên gốc trong các dãy phố cổ, ngoại trừ số 87 Mã Mây đã được biến thành bảo tàng và bán vé phục vụ cho khách tham quan du lịch. Các khu tập thể được xây dựng sau 1954 chính là một biểu hiện tốt đẹp của con người “cộng đồng” trong sinh hoạt và xây dựng kinh tế. Nó cũng là nhu cầu bột phát từ những người cư ngụ với mong muốn có một nơi ở rộng rãi hơn.Tuy nhiên bây giờ, các khu tập thể lại trở thành ám ảnh của mỗi người sống trong đô thị Hà Nội.Đó là biểu tượng cho cuộc sống chui rúc hàng chục hộ dân cũng như những thiếu sót trong chính sách quản lý và tầm nhìn chiến lược vẫn chưa giải quyết được. Nhà tập thể lụp xụp và méo mó, nhếch nhác với dày đặc các chuồng cọp đã khiến người ta không thể hình dung lại ngôi nhà ống nguyên gốc thời thuộc Pháp đã từng kiêu hãnh và tiện nghi đến thế nào.

Rất nhiều các bức ảnh trong các dự án triển lãm của nghệ sĩ Nguyễn Thế Sơn được tái hiện trong buổi tọa đàm. Trong đó, các bức ảnh nằm trong tài liệu sưu tầm của anh về một Hà Nội cổ kính xa xưa đã khiến không ít người xem phải giật mình tiếc nuối.

Di sản kiến trúc đang trên đà… bị xóa sổ

Di sản văn hóa trong đó có di sản kiến trúc của Hà Nội có gì?Đó là những đình, đền, miếu, mạo thể hiện văn hóa tín ngưỡng của các cộng đồng ngụ cư tại Hà Nội từ bao đời nay. Đó là những ngôi nhà Pháp cổ mang đậm phong cách kiến trúc Châu Âu, lịch lãm, sang trọng không thể nào lẫn vào đâu được. Ngoài những ngôi biệt thự có không gian riêng, người ta còn thấy phong cách kiến trúc Châu Âu hòa vào phong cách kiến trúc bản địa, hình thành nên những dãy phố nhà ống với hệ thống mái, trán nhà, hoa sắt, lan can đậm phong cách Pháp, làm nên những dãy phô cổ làm say đắm lòng người.

Nhắc đến thời kì bao cấp, không thể không nhắc đến những khu nhà chung cư đặc trưng Văn Chương, Giảng Võ, Kim Liên, Nam Đông, Trung Tự…Hà Nội không còn chỉ là nơi ở mà còn là nơi lưu giữ kỉ niệm của rất nhiều người, nơi cất giữ kí ức của một thời phồn hoa.Tất cả đều là những hiện vật lưu giữ kí ức, phản ánh sống động lịch sử phát triển qua từng thời kì của Hà Nội.

Tiếc rằng, tất cả những di sản văn hóa này đang đứng trước nguy cơ bị xóa sổ bởi lối sống tiêu dùng và chủ nghĩa thực dụng. Các tập đoàn bất động sản ở Việt Nam phát triển hùng mạnh đi kèm với đó là những công trình khổng lồ, các trung tâm thương mại hiện đại, các nhà hàng, khách sạn, nhà cao tầng mang toàn tiếng Tây, tiếng Tàu. Những thứ thuốc về lợi ích kinh tế dường như đang thôn tính dần các kiến trúc văn hóa của Hà Nội cổ.

Ha Noi ‘bien hinh’ va bai toan bao ve di san van hoa - Anh 3

Gần đây nhất, Hanoi Cinematheque trong khu 22A Hai Bà Trưng sẽ chiếu buổi cuối cùng bởi rạp chiếu phim này cùng khu quần thể kiến trúc phong cách Art décor gần đó sẽ bị phá dỡ. Thay vào đó, người ta sẽ tiếp tục xây thêm một trung tâm thương mại. Vừa qua, chuyên gia kinh tế Matin Rama đã gửi bức thư tới Hà Nội. Trong thư, ông viết: “Người Paris vẫn hối tiếc vì quyết định của họ trong việc phá bỏ Les Halles, những cửa hàng của chợ bán buôn cổ, là vì trung tâm mua sắm thay thế chúng đã được cho là nhạt nhẽo, thiếu bản sắc. Ba mươi năm sau đó, Paris hiện vẫn đang cố gắng sửa chữa sai lầm này một cách khó nhọc.Hà Nội có một cơ hội tuyệt vời để bảo tồn khoảng sân vườn tại 22A Hai Bà Trưng như một phần tinh tế nhất (thậm chí có thể là đắt giá nhất)...”

Trao đổi tại buổi tọa đàm, nghệ sĩ Nguyễn Thế Sơn cho rằng, để bảo tồn được các kiến trúc trong lòng Hà Nội, hãy thay thế các chức năng vốn có của nó trở thành một dấu ấn văn hóa như bảo tàng, khu triển lãm… hay thậm chí là khu sinh sống, lao động của các nghệ sĩ. Anh cũng nhắc đến câu chuyện của ngôi nhà số 65 Nguyễn Thái Học đã từng là nơi sinh hoạt của rất nhiều họa sĩ thuộc trường Mỹ thuật Đông Dương sau khi bảo tàng Mỹ thuật đã được rời đến một nơi khác. Tuy đã thay đổi khá nhiều về hình dạng, ngôi nhà vẫn là một dấu ấn văn hóa độc đáo còn lưu giữ được giữa thăng trầm của Hà Nội.

Buổi hội thảo “Bảo tồn di sản văn hóa trong lòng Hà Nội” đã mang đến cho độc giả cơ hội tìm hiểu nhiều điều chưa biết về những di sản kiến trúc lưu giữ lịch sử phát triển và kí ức của thủ đô với sự chia sẻ của nghệ sĩ Nguyễn Thế Sơn, người đã có nhiều năm đi tìm, theo dấu và có nhiều kiến nghị với các cấp chính quyền nhằm bảo tồn các di sản kiến trúc của Hà Nội

Phạm Trang