Sự đổ vỡ của công ty bán lẻ trực tuyến “giao hàng trong ngày” 15 năm trước đến nay vẫn là bài học có giá trị cho những tham vọng làm giàu nhanh chóng.

Giao hang tuc thoi: Tu ngoi sao den thung rac - Anh 1

Trước cả khi những chiếc điện thoại thông minh bùng nổ và mua sắm trực tuyến trở thành điều đương nhiên, năm 1999, đã có một công ty giao hàng nhanh gây sốt ở Mỹ. Thời đó, đi trên một chiếc xe đạp vòng quanh thành phố và giao hàng là công việc điển hình của nhiều bạn trẻ, tương tự như các tín đồ Apple thì hay làm việc trong Apple Store vậy.

Kozmo ra đời trong một căn hộ ở New York khi Joseph Parko, mới hơn 20 tuổi, muốn có ngay cuốn sách hấp dẫn trên kho hàng Internet mà không cần phải đến cửa hàng. Ý tưởng này đã thôi thúc để Park lập nên một công ty vận chuyển “tức thời”.

Tuy nhiên, trang web chuyển phát nhanh này đã sụp đổ vào năm 2001, chưa đầy 4 năm sau khi quảng cáo dịch vụ của mình đảm bảo giao hàng đến cửa nhà, bất kỳ món hàng gì, trong khoảng một giờ. Kozmo đã thu hút được 250 triệu USD từ các công ty đầu tư mạo hiểm, và cả những đại gia bán lẻ như Starbucks và Amazon, đang hăm hở lên sàn chứng khoán và rồi, chỉ sau một đêm, rơi tõm xuống với “đôi vai” gánh quá nhiều tham vọng.

Bằng cách “né” đề cập phí giao hàng, không tối thiểu hóa gói hàng (tức là bạn có thể đặt bất kỳ thứ gì, dù bé đến đâu), Kozmo đã thu hút sự chú ý đặc biệt, cả những người đơn thuần chỉ muốn một chiếc DVD hay thanh kẹo chocolate giữa đêm khuya. Không có phí thì họ lấy tiền từ đâu? Từ chính sản phẩm họ giao, đặc biệt là các bản phim cho thuê rất thịnh hành khi ấy.

Nhưng Kozmo mở rộng quá nhanh. Đồng sáng lập Joseph Park thừa nhận: Một trong những nhược điểm lớn nhất của thương mại điện tử so với mua sắm tại cửa hàng là sự hài lòng ngay lập tức. Mua ở cửa hàng, ưng, mua, đặt tiền là bạn có ngay thứ mình muốn. Nhưng khi đặt mua qua mạng, bạn sẽ phải chờ đợi và thời gian chờ càng lâu, sự háo hức càng giảm. Do đó, đến hôm nay, dù khá nhiều mô hình giao hàng thất bại, nhiều startup vẫn tiếp tục thử thách với ý tưởng đặt qua mạng và nhận hàng ngay.

Sau khi nuôi dưỡng khách hàng quá lâu với sự giao hàng “miễn phí”, cho bất kỳ gói hàng nào, Kozmo mới chậm chạm đặt mức phí 2 USD cho mỗi lần giao, và yêu cầu gói hàng có giá trị tối thiểu 5 USD. Nhưng đã quá muộn.

Chi phí vượt xa doanh thu là một trong những cách “chết” nhanh nhất. Khi quyết định IPO vào tháng 3/2000, công ty đạt doanh thu 3,5 triệu USD và tổng lỗ lên tới… 29 triệu USD.

Giao hang tuc thoi: Tu ngoi sao den thung rac - Anh 2

Câu hỏi muôn thuở vẫn là: Làm sao để có được lợi nhuận?

Đó cũng là câu hỏi mà các công ty bán hàng qua mạng, từ đại tới tiểu, như Wal-Mart, eBay, Amazon, đều phải trả lời. Tất cả đều có chung một điểm: chọn lọc địa phương áp dụng.

eBay có mô hình eBay Now, nhận giao hàng các đơn mua tại Target và Macy’s và chuyển trong vòng một giờ. Điều đó có nghĩa là, không như Kozmo, eBay không mất phí kho, nhưng phải đánh phí cao. Với đơn hàng tối thiểu 25 USD, mỗi giờ eBay phải trả người giao hàng 12,5 USD, tức là 55 cent/dặm. Để có lợi nhuận, mỗi giờ, người vận chuyển phải giao được vài đơn.

Wal-Mart với lợi thế hàng ngàn cửa hàng khắp nước Mỹ thì thuận lợi trong việc giao hàng nhanh, với chi phí 5-10 USD/đơn hàng. Amazon cung cấp dịch vụ giao hàng trong ngày kể từ năm 2009 tại một số thành phố và nay mở rộng giao hàng nhanh với Prime Now. Nhưng cũng vì giới hạn thời gian mà dịch vụ này mới có New York. Dù công ty rất mong phát triển sang những nơi khác, nhưng nhiều khả năng cũng chỉ áp dụng được trong thành phố lớn, giao thông thuận tiện, ít bị kẹt xe, và gần như không thể áp dụng trên quy mô toàn cầu, ít nhất là với công nghệ và chi phí hiện nay.

Trong khi đó, Kozmo xuất hiện tại 11 thành phố, điều mà ngay cả các ông lớn cũng không “dám” làm ngay. David Puck, người đã giao hàng cho Kozmo từ năm 2000-2001, cho biết có thể công ty còn sống nếu không mở rộng quá nhanh. Tầm nhìn của công ty vẫn là đúng đắn, song bên cạnh chuyện không may là rơi vào thời kỳ bong bóng công nghệ nổ tung (nộp hồ sơ lên sàn chỉ một tháng trước khi khủng hoảng chứng khoán xảy ra), họ còn “chơi” nhầm nơi. Sự yêu thích của khách hàng cũng không thể cứu vãn.

Giao hang tuc thoi: Tu ngoi sao den thung rac - Anh 3

Ảnh: Getty Images

Kết quả tất yếu: 1.100 lao động bị sa thải. Con đường từ “ngôi sao” tới “thùng rác” của Kozmo đã trở thành một trong những bài học đắt giá nhất: một thùng rác có thể tái chế. Làm kinh doanh không thể thiếu tham vọng, và cũng không phải lúc nào phát triển nhanh cũng chỉ toàn rủi ro. Song, khi có dấu hiệu thị trường đi xuống, cắt ngay gánh nặng là hết sức cần thiết. Song cho đến tận khi chính thức khai tử, Kozmo vẫn hoạt động trên danh nghĩa tại 11 thành phố. Không tạo ra được lợi nhuận, dù có thu hút được đầu tư nhiều bao nhiêu thì cuối cùng cũng dùng hết.

Sự sụp đổ của Kozmo không chứng minh kinh doanh giao hàng là vô vọng. Thực tế, người ta nhìn thấy cơ hội dưới đống đổ nát của Kozmo. Nhu cầu về sự hài lòng tức thời là rất rõ ràng và đầy tiềm năng. 15 năm sau, hạt giống giao hàng lại trở thành hiện tượng và mang về các khoản tiền khổng lồ cho nhà đầu tư, dĩ nhiên, với mô hình “thông minh” hơn trong mối quan hệ mật thiết cùng các cửa hàng sẵn có tại địa phương.

Xem thêm:

Nghề shipper nhọc nhằn nhưng vẫn hút lao động trẻ

Tại sao đại gia bán lẻ trực tuyến Amazon đi mở cửa hàng?

Hiện tượng “bẻ sừng kỳ lân” chỉ mới bắt đầu

Lục Kiếm