Theo điều chỉnh thời hạn thực hiện quyết toán các dự án BOT của Bộ Giao thông vận tải (GTVT), đến 31-12 sẽ hoàn thành quyết toán 60% số dự án, và tới 30-4-2017 sẽ hoàn tất toàn bộ. Tuy nhiên, thông tin quan trọng nhất, sau khi có kết quả quyết toán, Bộ GTVT mới “quyết” thời gian thu phí thật của từng dự án.

Giam phi BOT- cau chuyen con bo ngo - Anh 1

Dồn sức quyết toán

Theo báo cáo Cục Quản lý chất lượng xây dựng (Bộ GTVT), công tác quyết toán các dự án BOT (Xây dựng - kinh doanh -
chuyển giao) trong 10 tháng của năm 2016 đã đạt được kết quả tốt. Do vậy, Bộ GTVT đã quyết định rút ngắn thời gian quyết toán đối với các dự án, không phải đến cuối năm 2017 như kế hoạch trước đó.

Để đáp ứng được yêu cầu của Bộ, các ban quản lý dự án đang khẩn trương đôn đốc các nhà đầu tư trình báo cáo quyết toán. Tuy nhiên, vẫn còn một khối lượng lớn công việc cần phải hoàn thành trước khi báo cáo với Bộ.

Trong hai tháng tới, các ban quản lý dự án phải kiểm tra, rà soát để trình Bộ GTVT báo cáo quyết toán 15 dự án BOT. Cùng với việc đồng ý điều chỉnh thời hạn cuối cùng, Bộ trưởng Bộ GTVT yêu cầu các đơn vị phải dồn sức cho công tác quyết toán dự án đã hoàn thành, làm chuẩn mực từng con số.

Cùng với đó, Bộ GTVT cũng tiến hành việc kiểm tra thu phí, kiểm tra chống gian lận thu phí tại một loạt trạm thu phí. Điển hình nhất là việc kiểm tra các hoạt động thu phí tại trạm BOT Pháp Vân - Cầu Giẽ. Với kết luận là có sự chênh lệch trong kết quả báo cáo số thu của doanh nghiệp với số thu do đoàn kiểm tra tiến hành giám sát tại chỗ.
Tuy nhiên, đáng lưu ý, kết quả giám sát thu phí do Tổng cục Đường bộ tiến hành không phải chứng minh mọi trạm thu phí đều có chênh lệch số liệu thu. Không ít trạm, như tại trạm thu phí quốc lộ 5, kết quả giám sát thu và báo cáo của trạm là tương đương.

Chưa hết, tại phiên họp Ủy ban Thường vụ Quốc hội chiều 3-10, Kiểm toán Nhà nước cho biết, trong năm 2017 cơ quan này sẽ lựa chọn 211 đầu mối, đơn vị, chủ đề để tổ chức thành 228 cuộc kiểm toán. Trong đó, dự kiến sẽ tổ chức 48 cuộc kiểm toán 69 dự án, trong đó có 14 dự án BOT, một dự án BT (xây dựng - chuyển giao), một dự án BOT kết hợp BT và 13 dự án sử dụng vốn ngoài Nhà nước.

Thực tế cho thấy, các cơ quan chức năng, đặc biệt là Bộ GTVT đã có nhiều giải pháp nhằm kiểm tra, mà mục đích cuối cùng là minh bạch hóa hoạt động thu phí tại các trạm. Để từ đó trả lời cho người dân và doanh nghiệp, rằng áp lực thu phí đang bị than phiền là “cắt cổ” ấy có hợp lý, hoặc bất hợp lý.
Tuy nhiên, có thể nhận thấy, việc giám sát thu phí mới chỉ là phần “ngọn” của vấn đề liên quan tới hình thức đầu tư BOT vào giao thông, đặc biệt là giao thông đường bộ. Chống các hành vi gian lận thu phí, hoặc gian lận doanh thu thu phí là cần, nhưng thực tế, chỉ là phần nhỏ trong “vùng mờ” thông tin về BOT giao thông.
Phần chính, đóng vai trò quyết định tới mức giá thu phí và thời gian thu phí tại mỗi dự án, được xác định bằng tổng mức đầu tư và nguồn gốc tiền đầu tư, thì vẫn phải chờ thêm nhiều biện pháp mới ngõ hầu có câu trả lời, dù chỉ là câu trả lời có tính tương đối.

Vẫn còn “nhân tố bí ẩn”

Cho đến giờ, có lẽ thông tin sắp hoàn thành quyết toán các dự án BOT giao thông mới là thông tin được mong đợi, và là mong đợi nhất, từ lâu. Bởi trên cơ sở các quyết toán này, cơ quan kiểm toán mới có cơ sở thực hiện hoạt động kiểm toán. Suất đầu tư đường bộ tại Việt Nam xưa nay luôn bị phàn nàn là có giá quá cao, thì việc kiểm toán lần này phải trả lời được là có cao hay không. Nếu cao, thì có là hợp lý?

Với Bộ GTVT, sau thời gian “cởi trói cơ chế” với sự bùng nổ của các dự án BOT đường bộ, giờ là lúc Bộ này tiến hành các biện pháp “siết lại” nhằm quản lý hoạt động này. Bộ trưởng Trương Quang Nghĩa đã tuyên bố không chấp nhận các dự án BOT tại những tuyến đường dân “không có lựa chọn thứ hai”. Đồng thời với đó, Bộ yêu cầu các dự án phải nhanh chóng hoàn thành việc quyết toán, như là giải pháp then chốt cho việc minh bạch thông tin đầu tư BOT.

Nhưng mục tiêu “ẩn” đằng sau, là căn cứ trên số liệu quyết toán này, Bộ GTVT mới “quyết” thời gian thu phí thật sự của dự án. Nói cách khác, qua lựa chọn này, thời gian thu phí cam kết tại hợp đồng giữa nhà đầu tư BOT và Bộ GTVT có thể sẽ không còn giá trị. Công chúng có quyền hy vọng thời gian thu phí sẽ ngắn đi, và mức phí BOT tại mỗi trạm giảm đi với tài cầm cân nảy mực của Bộ GTVT. Tuy nhiên, đó thật sự chỉ là hy vọng!

Với Bộ GTVT, câu chuyện giảm phí phức tạp hơn nhiều so với mong muốn của Bộ. Không khó để nhận thấy, ngân hàng hiện mới là nhà đầu tư thật sự cho các dự án BOT, vì năng lực chủ đầu tư trên hợp đồng BOT phần lớn là yếu.

Hàng trăm nghìn tỷ đồng đầu tư từ ngân hàng đã đổ vào các dự án BOT đồng nghĩa với việc các ngân hàng đang “ôm” các dự án BOT theo cách vừa cho chủ thầu vay thực hiện dự án vừa cho chủ đầu tư vay tiền trả cho chủ thầu.

Lãi suất cho vay cơ bản vốn dĩ đã cao, lại chồng lên vài lần qua kiểu đầu tư này, nên không có gì lạ khi chi phí tài chính - vốn chủ yếu là lãi vay - chiếm hàng chục phần trăm trong tổng vốn đầu tư toàn dự án. Đó còn chưa tính tới các hoạt động thổi giá, gian lận khối lượng thi công vốn dĩ chưa được ngăn chặn có hiệu quả tại các dự án xây dựng cơ bản, trong đó có dự án giao thông.

Trong tình thế ấy, Bộ GTVT sẽ “làm” thế nào để giảm được chi phí BOT thông qua giảm tổng đầu tư của dự án, thì vẫn là câu hỏi bỏ ngỏ, và quá khó để trả lời.

Công khai, minh bạch đầu tư các dự án BOT giao thông có thể là câu chuyện quan trọng nhất mà công chúng sắp được biết, nhưng như vậy vẫn là chưa đủ...

Trong năm 2016, Bộ GTVT tiến hành vận động các chủ đầu tư BOT giảm mức thu phí. Cuộc vận động này, sau đó, trở thành chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ. Dự kiến đến hết năm nay sẽ có gần 30 trạm thu phí tiến hành giảm mức phí. Riêng trong giai đoạn từ nay đến cuối năm sẽ có 19 trạm tiến hành giảm phí.