Với chiến lược tiếp cận Cuba hoàn toàn trái ngược của tân Tổng thống Mỹ Donald Trump so với người tiền nhiệm Barack Obama, hiện khu vực ngoài khơi bờ biển Hoa Kỳ đang để lại khoảng trống tạo cơ hội lớn cho một cường quốc quân sự khác. Đó không phải là Nga, đồng minh lâu năm của Cuba, mà là “con rồng châu Á” Trung Quốc .

Duoi thoi Trump, Trung Quoc co the pha hong no luc cua Obama tai Cuba - Anh 1

Trung Quốc “vươn vòi” ở Cuba

Trong khi vai trò kinh tế và quân sự của Moscow ở Cuba hiện giờ đang rất mờ nhạt so với trước đây, thì Bắc Kinh đã phát triển thành đối tác thương mại lớn thứ hai của Cuba sau Venezuela, quốc gia hiện nay đang sa lầy trong một cuộc khủng hoảng kinh tế sâu sắc.

Vài năm qua, vai trò của Mỹ trong nền kinh tế của Cuba đã phát triển nhanh chóng. Hiện theo ước tính, người Mỹ gốc Cuba gửi 3,4 tỷ USD mỗi năm cho người thân ở quê nhà, nhiều hơn cả tổng kim ngạch xuất khẩu hàng năm của nước này (con số này là 1,92 tỷ USD vào năm 2010). Người dân Cuba cũng nhận được số hàng hóa gồm giày dép, quần áo, ti vi, máy tính… trị giá đến 5 tỷ USD từ thân nhân của họ ở Mỹ mỗi năm. Dù vậy, do các lệnh cấm vận thương mại, Mỹ vẫn chỉ có một thị phần rất nhỏ trong mối quan hệ thương mại hai chiều, với 1,54% tổng nhập khẩu của Cuba.

Emilio Moreno, người đứng đầu của Tập đoàn Tư vấn Havana có trụ sở tại Miami, Mỹ cho biết: “Nếu các liên kết đó bị cắt đứt vì sự thay đổi chính sách của Mỹ đối với Cuba, người dân Cuba sẽ lâm đường cùng, làm nguy cơ xảy ra một làn sóng di cư khổng lồ”. Theo ông Moreno, hiện Cuba đang phụ thuộc vào Mỹ nhất kể từ thập niên 50 của thế kỷ trước, và không có quốc gia quyền lực nào trên thế giới, trong đó có cả Trung Quốc, có thể bù đắp lại phần mất thu nhập từ mối quan hệ với Mỹ.

Nhưng không vì thế mà Trung Quốc chịu khoanh tay đứng nhìn. Theo Bộ Ngoại giao nước này, thương mại giữa Trung Quốc và Cuba đã tăng 13%, đạt mức 1,1 tỷ USD trong hai quý đầu năm nay, sau khi tăng mạnh đến 59% để đạt tổng 2,2 tỷ USD năm 2015.

Sự hiện diện của Trung Quốc đặc biệt đáng chú ý trên đường phố Cuba. Những chiếc xe buýt mới cáu cạnh từ Tập đoàn vận tải Yutong của Trịnh Châu, Trung Quốc đang xuất hiện ngày một nhiều bên cạnh mớ xe đạp “bồ câu bay” ọp ẹp mà Cuba nhập khẩu về cho người dân đi tạm trong “thời kỳ đặc biệt” sau khi Liên Xô tan rã, mất trợ cấp xăng dầu. Đại diện Yutong cho hay, hơn 90% số xe buýt thành phố và du lịch Cuba đến từ công ty này. Từ năm 2005 cho đến tháng 2/2016, hãng vận tải Trung Quốc đã xuất khẩu tổng cộng hơn 5.800 xe buýt đến Cuba.

Duoi thoi Trump, Trung Quoc co the pha hong no luc cua Obama tai Cuba - Anh 2

Xe buýt Yutong lăn bánh khắp Cuba

Tất cả các cây rút tiền ATM ở Cuba đều chấp nhận thẻ từ Công ty China UnionPay. Trên mạng internet, rất nhiều website của Cuba được xây dựng bởi nhà khai thác viễn thông đến từ Trung Quốc, Tập đoàn Hoa Vỹ.

Trong lĩnh vực viễn thông, Cuba đang cân nhắc về tiêu chuẩn băng thông và quang phổ, và lựa chọn việc áp dụng giữa các chuẩn mực của Mỹ hoặc châu Á Thái Bình Dương. Điều này có khả năng ảnh hưởng đến các công ty công nghệ cao của Hoa Kỳ muốn đầu tư vào quốc gia Nam Mỹ. Margaret Myers, chuyên gia về Trung Quốc tại Mỹ Latin phát biểu ở Đối thoại Viện chính sách liên Mỹ cho biết: “Nếu Cuba thông qua các tiêu chuẩn châu Á Thái Bình Dương, Hoa Vỹ sẽ có lợi thế lớn trong việc bán thiết bị điện tử”.

Air China, một trong những hãng hàng không quốc doanh lớn nhất Trung Quốc, bắt đầu chuyên chở hành khách từ Bắc Kinh đến Havana với các chuyến bay định kỳ tuần một lần, quá cảnh ở thành phố Montreal, Canada từ cuối năm 2015. Lợi nhuận thu được từ các hành khách dự kiến sẽ được bổ sung vào quỹ trị giá 460 triệu USD cho kế hoạch xây dựng cụm bất động sản nghỉ dưỡng tại Cuba.

Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã kịp đến thăm Cuba và là người cuối cùng gặp gỡ với Fidel Castro. Tháng 9 vừa qua, Thủ tướng Trung Quốc Lý Khắc Cường đã gặp Chủ tịch Cuba Raul Castro trong chuyến thăm hai ngày, ký kết thỏa thuận hợp tác về các lĩnh vực như tài chính, viễn thông, bảo vệ môi trường và năng lực sản xuất.

Ông Xu Shicheng, một chuyên gia Trung Quốc hàng đầu về Cuba tại Học viện Khoa học Xã hội Trung Quốc, cho biết ông hoài nghi về các phát ngôn thay đổi điều khoản của tái lập quan hệ giữa Hoa Kỳ và Cuba của tân Tổng thống Mỹ Donald Trump. Chuyên gia cho rằng mối quan hệ tốt giữa Mỹ và Cuba sẽ giúp các công ty của Trung Quốc có môi trường ổn định đểphát triển cho thương mại, do đó Trung Quốc hi vọng quan hệ Mỹ - Cuba sẽ được cải thiện.

Cuba là nước Mỹ Latin đầu tiên thiết lập quan hệ ngoại giao với Trung Quốc vào năm 1960, mặc dù mối quan hệ này không phải là luôn thân thiện. Mao Trạch Đông từng kết án Fidel Castro, người nghiêng nhiều hơn về phía Liên Xô và dấy lên làn sóng vùi dập những người đi theo “chủ nghĩa xét lại” tại những nước anh em. Đây là một cáo buộc nghiêm trọng trong giới cộng sản vào thời điểm bấy giờ và gây ra rất nhiều xáo trộn chính trị.

Đồng minh lâu năm Nga đã bỏ cuộc?

Mặt khác, quốc gia được cho là đồng minh lâu năm của Cuba, Nga dường như khá miễn cưỡng trong việc thúc đẩy quan hệ kinh tế với một đất nước đã từng khiến Liên Xô phải trợ cấp hàng tỷ USD. Năm 2014, Tổng thống Nga Vladimir Putin đã xóa 29 tỷ USD trong số 2,2 tỷ USD tiền nợ của Cuba với Nga. Dù vậy, tháng 5/2016, Nga vẫn tiến hành dự án lớn nhất trên quốc đảo này kể từ thời Liên Xô với khoản đầu tư 1,4 tỷ USD để mở rộng quy mô hai nhà máy điện địa phương. Chính phủ Nga cho Cuba vay toàn bộ chi phí để xây các đơn vị nhà máy mới, sử dụng với nhiên liệu là dầu thô và bắt đầu hoạt động vào năm 2022.

Theo quản lý tại công ty điện lực nhà nước Nga Inter RAO, người phụ trách dự án này, sự đầu tư của Nga không mang nhiều ý nghĩa kinh tế, mà được thực hiện vì lý do chính trị nhằm “duy trì sự tin cẩn của chính phủ Cuba”.

Đối với Nga, Cuba là một đồng minh đặc biệt từ thời Chiến tranh Lạnh - một tiền đồn chiến lược chỉ gần 145km từ Florida, Mỹ. Tưởng nhớ sự ra đi của lãnh tụ cách mạng Fidel Castro, ông Putin nói: “Kí ức về ông sẽ sống mãi trong trái tim người dân Nga”.

Trong nhiều thập kỷ, Moscow duy trì việc nghe lén ở Lourdes, Cuba. Trụ sở tín hiệu tình báo này đã bị đóng cửa vào năm 2001, và sau đó chính phủ Nga cũng lên tiếng bác bỏ nghi vấn thỏa thuận mở lại căn cứ nghe lén với Hanava vào năm 2014.

Chris Harmer, nhà phân tích hải quân tại Viện Nghiên cứu Chiến tranh cho biết dù trụ sở Lourdes đã bị hư hỏng, nó vẫn có thể được bổ sung một số thiết bị để chặn các thông tin liên lạc từ Mỹ ở khu vực gần đó. Ông cho biết thêm, 3 quốc gia có những bí quyết kỹ thuật và đủ khả năng tài chính để vận hành trạm tín hiệu tình báo gần Hoa Kỳ hiện giờ chỉ có Nga, Trung Quốc và Iran.

Ông Hammer nhận xét: “Tôi nghĩ Nga đã không còn mặn mà gì. Họ đã dành quá nhiều ngân sách cho Cuba, để lại hậu quả tài chính cho đến ngày nay”.

Hiện phương hướng của quan hệ Nga - Cuba là chưa rõ ràng. Theo Ủy ban Hải quan Quốc gia Nga, giá trị thương mại giữa Nga và Cuba trong ba quý đầu năm nay đạt 155,8 triệu USD, tăng từ 115,2 triệu USD trong cùng kỳ năm ngoái. Con số này thấp hơn một cách rõ rệt so với sản lượng thương mại toàn diện giữa Havana và Bắc Kinh, hoặc kiều hối từ người Mỹ gốc Cuba.

Lan Phương